{"id":2926,"date":"2015-07-19T10:05:57","date_gmt":"2015-07-19T10:05:57","guid":{"rendered":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/?p=2926"},"modified":"2015-07-19T10:21:03","modified_gmt":"2015-07-19T10:21:03","slug":"pani-stefa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/?p=2926","title":{"rendered":"Pani Stefa"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Tymczasem pojawi\u0142a si\u0119 stworzona przez nas dla Empiku lista 100 ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re warto przeczyta\u0107 (link ni\u017cej) i zgodnie z przewidywaniami wzbudza kontrowersje i rozmowy, ca\u0142kiem ciekawe i moim zdaniem potrzebne, mamy si\u0119 znowu ochot\u0119 o literatur\u0119 pospiera\u0107 i to jest w\u0142a\u015bnie wa\u017cne. Oczywi\u015bcie, \u017ce lista jest subiektywna, gdyby by\u0142a stworzona przez inne grono by\u0142aby inn\u0105 list\u0105, te\u017c subiektywn\u0105. Jestem jednak przekonany, \u017ce jest warto\u015bciowa i warto o niej porozmawia\u0107 i warto si\u0119gn\u0105\u0107 po r\u00f3\u017cne tytu\u0142y, jakie si\u0119 na niej znalaz\u0142y. Dodam, \u017ce nie ma na niej wielu moich ukochanych autor\u00f3w, wa\u017cnych dla mnie, ale i by\u0107 nie mog\u0142o skoro ka\u017cdy z nas mia\u0142 do dyspozycji 10 miejsc i tylko tyle ksi\u0105\u017cek m\u00f3g\u0142 na t\u0119 list\u0119 wnie\u015b\u0107.<\/p>\n

Dlaczego „Zamek” Kafki a nie „Proces” na przyk\u0142ad? Akurat ja proponowa\u0142em „Zamek”, wi\u0119c odpowiem. Po pierwsze starali\u015bmy si\u0119 unika\u0107 lektur szkolnych (kilka jest, np. „Lalka”). Po drugie ilekro\u0107 wraca\u0142em do „Zamku” a wraca\u0142em kilkakrotnie zawsze wychodzi\u0142em z lektury z nowymi pytaniami. „Proces” doczeka\u0142 si\u0119 ju\u017c tylu interpretacji, adaptacji teatralnych i filmowych, opracowa\u0144, \u017ce ju\u017c naprawd\u0119 czas przej\u015b\u0107 do innych tekst\u00f3w Kafki. Kiedy pisa\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119 „Baga\u017ce Franza K. czyli podr\u00f3\u017c, kt\u00f3rej nigdy nie by\u0142o”, gdzie przebija\u0142em si\u0119 i przez jego teksty i ich interpretacje, zaskoczy\u0142o mnie, \u017ce Kafka czyta\u0142 przyjacio\u0142om t\u0119 powie\u015b\u0107 i wszyscy za\u015bmiewali si\u0119. Widzieli w niej poczucie humoru, grotesk\u0119. Podczas gdy interpretacje tej powie\u015bci spowodowa\u0142y, \u017ce dzisiaj traktujemy j\u0105 wy\u0142\u0105cznie \u015bmiertelnie powa\u017cnie. Wybra\u0142em „Zamek”, uznaj\u0105c, \u017ce czas ju\u017c jest czyta\u0107 inne z jego tekst\u00f3w i zara\u017ca\u0107 si\u0119 Kafk\u0105 po prostu, bo sta\u0142 si\u0119 ikon\u0105, kt\u00f3r\u0105 wszyscy rozpoznaj\u0105 a ma\u0142o kto czyta. Mia\u0142em ochot\u0119 zaproponowa\u0107 „Ameryk\u0119”, bo to ju\u017c w og\u00f3le i fabularna i interpretacyjna akrobatyka ale jednak postawi\u0142em na „Zamek”. Spojrza\u0142em w\u0142a\u015bnie na swoj\u0105 p\u00f3\u0142k\u0119 kafkowsk\u0105, a jest niema\u0142a i widz\u0119, \u017ce mam a\u017c trzy wydania „Procesu” – dosy\u0107 broszurowe, wydane przez „Jot\u0119” w 1991, gdzie z niewiadomych powod\u00f3w pomini\u0119to nazwisko t\u0142umacza; mam wydane przez Zielon\u0105 Sow\u0119 (tu z kolei nie ma daty wydania) w t\u0142umaczeniu Bruno Schulza (czyli J\u00f3zefiny Szeli\u0144skiej, niebawem wychodzi ksi\u0105\u017cka biograficzna Agaty Tuszy\u0144skiej o Szeli\u0144skiej w\u0142a\u015bnie) i wydanie ze \u015awiata Ksi\u0105\u017cki z 2008 roku (w nowym przek\u0142adzie Jakuba Ekiera).\u00a0 Znaczy to, \u017ce „Proces” mia\u0142 dla mnie znaczenie i naprawd\u0119 dziesi\u0105tka, jak\u0105 na list\u0119 100 ksi\u0105\u017cek wytypowa\u0142em jest precyzyjnie przemy\u015blana. By\u0142y oczywi\u015bcie zarzuty, \u017ce podali\u015bmy takie tytu\u0142y, bo pozujemy na intelektualist\u00f3w. Nie wiem, ja ca\u0142e \u017cycie w ksi\u0105\u017ckach, wi\u0119c nie wiem. R\u00f3wnie\u017c, \u017ce lista nie jest dobra, bo s\u0105 w znacznej mierze na niej ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3rych internauci nie znaj\u0105. My\u015bl\u0119, \u017ce powsta\u0142a w\u0142a\u015bnie, \u017ceby co\u015b dla siebie znale\u017a\u0107.<\/p>\n

Z zaskoczeniem, i to na portalach ksi\u0105\u017ckowych, czyta\u0142em np. komentarze: „Utracona cze\u015b\u0107 Katarzyny Blum??? Nigdy o tej ksi\u0105\u017cce nie s\u0142ysza\u0142em”. I tu my\u015bl\u0119, \u017ce lista spe\u0142nia swoj\u0105 rol\u0119, bo pomijaj\u0105c, \u017ce to wielki i wa\u017cny tytu\u0142, to nagle dzisiaj niezwykle aktualny. Nie czyta\u0142em niczego r\u00f3wnie istotnego o sile niszczenia. Mo\u017ce jeszcze jeden zarzut, jaki si\u0119 pojawi\u0142, to, \u017ce lista jest zbyt ambitna i odstrasza od czytania. Mo\u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce wielu z tych ksi\u0105\u017cek nie znamy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 tytu\u0142\u00f3w to w\u0142a\u015bnie ksi\u0105\u017cki rozpalaj\u0105ce apetyt na czytanie. \u017beby nie szuka\u0107 daleko „Mefisto” Klausa Manna, pami\u0119tam lektur\u0119 z czasu studi\u00f3w, to by\u0142o dla mnie wi\u0119cej ni\u017c odkrycie, zarazi\u0142em si\u0119 t\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105, jakby opium zapali\u0142. Pisz\u0119 tu o w\u0105tpliwo\u015bciach i krytyce, ale og\u00f3lnie jednak bardzo du\u017co os\u00f3b uzna\u0142o t\u0119 list\u0119 za ciekaw\u0105, potrzebn\u0105, a na kt\u00f3rym\u015b z blog\u00f3w napisa\u0142a m\u0142oda Czytelniczka, \u017ce ma pi\u0119tna\u015bcie lat i ona chce czyta\u0107 ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3re zmienia\u0142y \u017cycie innych, kt\u00f3re s\u0105 dla ludzi wa\u017cne, i wcale nie musz\u0105 by\u0107 \u0142atwe, ona ch\u0119tnie si\u0119 przez trudniejsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 przegryzie, bo uwa\u017ca, \u017ce w\u0142a\u015bnie teraz ma czas na czytanie dobrych ksi\u0105\u017cek i t\u0119 list\u0119 uzna\u0142a za znakomit\u0105 podpowied\u017a. I przyznam, \u017ce ju\u017c nic lepszego us\u0142ysze\u0107 nie mo\u017cna.<\/p>\n

A, wczoraj by\u0142em w Empiku w Galerii Mokot\u00f3w i z zachwytem zobaczy\u0142em przemeblowanie. Salon jest przejrzysty, podzielony logicznie na dzia\u0142y, du\u017co literatury m\u0142odzie\u017cowej, r\u00f3\u017cni autorzy maj\u0105 swoje tabliczki z nazwiskami, wszystko u\u0142o\u017cone alfabetycznie, no, powiem szczerze, takich salon\u00f3w ksi\u0105\u017cki wszyscy oczekujemy, wi\u0119c my\u015bl\u0119, \u017ce zmiany zapocz\u0105tkowane przez Empik, je\u015bli nie b\u0119d\u0105 chwilowe, to naprawd\u0119 dobra zapowied\u017a.<\/p>\n

Empik 100 ksi\u0105\u017cek<\/a><\/p>\n

Ci\u0105gle jestem w pisaniu, lekturach i naprawd\u0119 trudno mi wygospodarowa\u0107 jeszcze czas na omawianie ksi\u0105\u017cek, co dot\u0105d cz\u0119sto robi\u0142em, ale dzisiaj musz\u0119.<\/p>\n

Na ok\u0142adce to on jest przyci\u0119ty, jakby z tej fotografii ucieka\u0142. Za\u015b ona wchodzi w \u015brodek, jest u\u015bmiechni\u0119ta, skromnie ubrana, w\u0142osy zaczesane do ty\u0142u, fala na czole. Zdj\u0119cie zrobione w ruchu. S\u0105 na spacerze, co\u015b omawiaj\u0105. Raczej ona m\u00f3wi. I nawet zapowiedzi przysz\u0142ego tutaj nie ma. On to Janusz Korczak, ona jego wieloletnia wsp\u00f3\u0142pracownica (chocia\u017c ca\u0142ymi okresami to ona prowadzi\u0142a Dom Sierot), najbardziej zaufana osoba, najbardziej oddana sprawie Stefania Wilczy\u0144ska. On by\u0142 dla dzieci raczej matk\u0105. Ona na pewno by\u0142a ojcem. Chocia\u017c poza jej surowo\u015bci\u0105 wielu z wychowank\u00f3w zapami\u0119ta\u0142o delikatno\u015b\u0107 – kogo\u015b pog\u0142aska\u0142a po policzku, kogo\u015b przytuli\u0142a. – „Pani Stefa”, taki tytu\u0142 ma ksi\u0105\u017cka biograficzna Magdaleny Kici\u0144skiej (Wydawnictwo Czarne, Wo\u0142owiec 2015). Najpierw zdziwienie, \u017ce jak to? Dot\u0105d nikt o Wilczy\u0144skiej nie pisa\u0142? Jak to mo\u017cliwe, \u017ce ona, kt\u00f3ra ca\u0142kowicie po\u015bwi\u0119ci\u0142a si\u0119 Domowi Sierot, korczakowskiej sprawie a potem z doktorem i dzie\u0107mi, z tak\u0105 godno\u015bci\u0105, kt\u00f3r\u0105 podkre\u015blali wszyscy mimo rozbie\u017cno\u015bci relacji, posz\u0142a na \u015bmier\u0107, nie zosta\u0142a zapisana? Powiedzia\u0142 kto\u015b: nie wiadomo by\u0142o, gdzie ko\u0144czy\u0142 si\u0119 Korczak a gdzie zaczyna\u0142a Pani Stefa. Zostawi\u0142a po sobie niewiele. Strz\u0119py w\u0142a\u015bciwie. Troch\u0119 tajemnic rodzinnych, gmatwaniny metrykalnej, troch\u0119 list\u00f3w i fotografii, jakie\u015b w\u00f3wczas niezwykle potrzebne ankiety, w Izraelu lusterko 10 na 15 centymetr\u00f3w z tekturow\u0105 podp\u00f3rk\u0105, kt\u00f3re skrywane jest dzisiaj jak skarb, tajemnica a mo\u017ce wstydliwa pami\u0105tka przesz\u0142o\u015bci. Wi\u0119cej zostawi\u0142a w pami\u0119ci wychowank\u00f3w, kt\u00f3rzy wojn\u0119 prze\u017cyli i tych, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej pisali swoje pami\u0119tniki.<\/p>\n

Magdalena Kici\u0144ska mia\u0142a wi\u0119cej ni\u017c trudne zadanie. Musia\u0142a znale\u017a\u0107 sw\u00f3j spos\u00f3b na portret Pani Stefy. Dotar\u0142a do ludzi, kt\u00f3rzy jeszcze nie rozmin\u0119li si\u0119 ze swoj\u0105 pami\u0119ci\u0105. Do relacji sk\u0142adanych wcze\u015bniej. Zajrza\u0142a do ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re Pani Stefa czyta\u0142a albo poleca\u0142a innym (np. „\u0141owcy mikrob\u00f3w”), zadawa\u0142a w tek\u015bcie nieustannie pytania, wiedz\u0105c, \u017ce na odpowied\u017a ju\u017c za p\u00f3\u017ano. Szuka drobiazg\u00f3w, z kt\u00f3rych mog\u0142aby jeszcze co\u015b opisa\u0107, co\u015b ocali\u0107. I z tych drobiazg\u00f3w i zapami\u0119tanych gest\u00f3w buduje opowie\u015b\u0107 o Stefanii Wilczy\u0144skiej, a w\u0142a\u015bciwie o \u015bladzie, jaki zostawi\u0142a w innych, o wra\u017ceniu, jakie wywar\u0142a. Czyli jest wielokrotny fragment portretu, jak w rozbitym lusterku. W jednym ze szkie\u0142ek mo\u017ce by\u0107 Pani Stefa, kt\u00f3ra nagle pojawia si\u0119 w sali aby sprawdzi\u0107, czy kto aby nie ma gor\u0105czki. Tam, czyli w raju, jak m\u00f3wi jeden z wychowank\u00f3w. M\u00f3wi, \u017ce raz ju\u017c by\u0142 w raju, bo korczakowskiej utopii. Pojawia si\u0119 bezszelestnie. W innym jest w\u015bciek\u0142a, bo za g\u0142o\u015bne s\u0105 rozmowy przed obiadem. I zakazuje wydania. Dzieci wpadaj\u0105 omal w rozpacz. W innym wraca z pogrzebu pani Esterki, dawnej wychowanki, kt\u00f3ra po szkole w Szwajcarii wr\u00f3ci\u0142a, aby z ni\u0105 pracowa\u0107. Opiekuj\u0105c si\u0119 chorymi dzie\u0107mi sama zachorowa\u0142a. Na grobie Esterki przyj\u0119\u0142a si\u0119 choinka, chocia\u017c – jak ostrzega ogrodnik – te drzewka nie przyjmuj\u0105 si\u0119 na grobach. Dla Pani Stefy, kt\u00f3ra traktowa\u0142a Esterk\u0119 jak c\u00f3rk\u0119 (a sama dzieci nigdy nie mia\u0142a) to by\u0142 pierwszy pot\u0119\u017cny cios. Dzi\u015b mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce po \u015bmierci Esterki omal nie wpad\u0142a w depresj\u0119. I to jest dosy\u0107 znacz\u0105cy prze\u0142om w tej opowie\u015bci i w tej ksi\u0105\u017cce. Bo ju\u017c coraz wi\u0119cej b\u0119dzie o zm\u0119czeniu, zniech\u0119ceniu, poddaniu si\u0119, pracy ponad w\u0142asne si\u0142y i mo\u017cliwo\u015bci. B\u0119dzie pr\u00f3bowa\u0142a szuka\u0107 zmiany, st\u0105d wyjazdy do Palestyny, staranie si\u0119 o alij\u0119, czyli mo\u017cliwo\u015b\u0107 zamieszkania tam, nawet na chwil\u0119 odejdzie z Domu Sierot, wynajmie pokoik na Dzia\u0142dowskiej i b\u0119dzie pracowa\u0142a dla Centosu. Powtarza, \u017ce przed \u015bmierci\u0105 napisze ksi\u0105\u017ck\u0119 „Precz z internatem”.<\/p>\n

Po Esterce odnajduje dla siebie Fejg\u0119 Lifszyc, dla kt\u00f3rej jest autorytetem. Fejga du\u017co si\u0119 od Pani Stefy uczy. Sama jest dla niej nadziej\u0105 na zmian\u0119. Fejga mieszka w kibucu Ein Charod w Palestynie. To tam b\u0119dzie je\u017adzi\u0142a Wilczy\u0144ska, pisz\u0105c do swoich dzieci w Warszawie nie mniej bajkowe listy jak Korczak. Tam te\u017c, za spraw\u0105 Pani Stefy, b\u0119dzie je\u017adzi\u0142 Korczak. Wilczy\u0144ska poznaje trudne pionierskie warunki ale pe\u0142na jest entuzjazmu. Uczy si\u0119 hebrajskiego. Tu wszystko jest nowe. Projektuje swoj\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107. M\u0119czy otoczenie. Pr\u00f3buje wprowadza\u0107 zmiany, regu\u0142y, jakie wypracowa\u0142a wsp\u00f3lnie z Korczakiem. Troch\u0119 si\u0119 z niej na\u015bmiewaj\u0105, troch\u0119 maj\u0105 dosy\u0107. Po latach powiedz\u0105, \u017ce zrobili dla niej za ma\u0142o i \u017ce \u017ale j\u0105 w sumie traktowali, niepowa\u017cnie. Ale te\u017c kibuc nie by\u0142 internatem („w kibucu praca to jak oddychanie. Chwali\u0107, \u017ce oddychasz?”). Dzieci kibucnik\u00f3w nie by\u0142y sierotami. A ona czu\u0142a si\u0119 niepotrzebna. Trudno oprze\u0107 si\u0119 wra\u017ceniu, \u017ce\u00a0 w Warszawie te\u017c, cho\u0107 tak genialnie wype\u0142nia\u0142a swoje obowi\u0105zki, mia\u0142a podobne odczucia.<\/p>\n

Fejga jest jak jej m\u0142odsza siostra a potem c\u00f3rka. Wilczy\u0144ska przej\u0119ta jest jej \u017cyciem, chorobami, zmartwieniami. Chcia\u0142aby jej \u017cycie u\u0142o\u017cy\u0107. Mi\u0119dzy Warszaw\u0105 a Ein Charod kr\u0105\u017c\u0105 listy. Obie na nie czekaj\u0105. Dzi\u0119ki tym listom, kt\u00f3re szcz\u0119\u015bliwe si\u0119 zachowa\u0142y i kt\u00f3re Magdalena Kici\u0144ska mog\u0142a trzyma\u0107 w d\u0142oniach, wiemy, co Pani Stefa my\u015bla\u0142a, co czu\u0142a, co prze\u017cywa\u0142a.<\/p>\n

Co j\u0105 tak przy tym domu trzyma\u0142o, \u017ce wr\u00f3ci\u0142a? \u017be przeczuwaj\u0105c, jaki jest los nie tylko \u017cydowskich dzieci w obliczu faszyzmu wraca do Polski? Wraca, bo chce by\u0107 z nimi. Jaka by\u0142a jej relacja z Korczakiem? Magdalena Kici\u0144ska stawia kilka hipotez. Jest dyskretna. Opowiada o dystansie, w jakim byli. Na przyk\u0142ad nie m\u00f3wili do siebie po imieniu. Mam te\u017c poczucie, \u017ce by\u0142a zm\u0119czona doktorem. Mia\u0142 trudny charakter, w czasie wojny nawet trudniejszy. Ona chodzi\u0142a \u0142agodzi\u0107 sprawy.<\/p>\n

W ksi\u0105\u017cce Kici\u0144skiej o Pani Stefie m\u00f3wi\u0105 mi\u0119dzy innymi wychowankowie Icchak Belfer i Szlojme Nadel, ich pami\u0119ci k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 ze sob\u0105. Belfer, kt\u00f3ry jest malarzem i przez ca\u0142e izraelskie \u017cycie zapisuje na p\u0142\u00f3tnie tamten warszawski \u015bwiat – t\u0119 utopi\u0119 – pami\u0119ta, \u017ce mia\u0142a oczy ciemnofio\u0142kowe. – Inne mia\u0142a – m\u00f3wi ze z\u0142o\u015bci\u0105 Szlojme. To on bierze na siebie rol\u0119 przewodnika po w\u0142asnej pami\u0119ci i po tamtym \u015bwiecie. Staje si\u0119 jego wa\u017cnym \u015bwiadkiem i uczestnikiem. W kieszeni zawsze ma sw\u00f3j talizman. Ale nie, nie powiem, co, prosz\u0119 przeczyta\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119. M\u00f3wi te\u017c „o akacji, awokado i cytrynie”. Du\u017co opowie\u015bci Szlojme brzmi jak legenda. Jego prywatna mitologia. Trzyma si\u0119 tamtego \u015bwiata wszelkimi mo\u017cliwymi sposobami: „Patrz, jaki ja bogaty o to jestem. Cztery kartki od matki i brata, poblakni\u0119te, tyle mi ich zosta\u0142o. Cyk, cyk, robi\u0119 im zdj\u0119cia, \u017ceby mi ich by\u0142o wi\u0119cej, jakby i ca\u0142a gar\u015b\u0107 tych kartek, do pude\u0142ka ju\u017c, a nie do cienkiej koperty tylko”.<\/p>\n

Szlojme m\u00f3wi kapitalnym j\u0119zykiem, przedwojennym polskim z jak\u0105\u015b \u017cydowsk\u0105 melodi\u0105, opowiada obrazowo, czasem jakby przek\u0142ada\u0142 na polski \u017cydowskie metafory. O \u015bmiechu Wilczy\u0144skiej m\u00f3wi, \u017ce „on nie by\u0142 u siebie”. I z ka\u017cdym zdaniem roztrzaskane lusterko si\u0119 skleja, widzimy wi\u0119cej, widzimy Pani\u0105 Stef\u0105 wyra\u017aniej, mimo pyta\u0144, jakie zostaj\u0105. Z ka\u017cd\u0105 kartk\u0105, ka\u017cdym rozdzia\u0142em jest nam bli\u017csza. Powiedzia\u0142bym, bardzo ludzka. Smutna i rozczarowana. Bez w\u0105tpienia szuka\u0142a czego\u015b w \u017cyciu. Szuka\u0142a spe\u0142nienia. Korczak, kt\u00f3ry by\u0142 uznanym pisarzem, bra\u0142 p\u00f3\u0142roczny urlop i zamyka\u0142 si\u0119 w \u015bwiecie Kr\u00f3la Maciusia. Ona r\u00f3wnoleg\u0142ego \u015bwiata nie mia\u0142a. St\u0105d rozczarowanie i coraz wi\u0119ksze zniech\u0119cenie. Chcia\u0142a mie\u0107 co\u015b wi\u0119cej ni\u017c praca. Ale chyba do ko\u0144ca tego nie odnalaz\u0142a. Pisa\u0142a do Fejgi: „P\u00f3\u0142 \u017cycia cz\u0142owieka to t\u0119sknota”. A potem w obliczu ostatecznego, kiedy mog\u0142a zbudowa\u0107 swoje \u017cycie w Palestynie wraca do Polski, bo tu s\u0105 jej dzieci. Potem pisa\u0142a, \u017ce bez nich wyjecha\u0107 nie mo\u017ce. Czy w\u00f3wczas zrozumia\u0142a, \u017ceby nie szuka\u0107?<\/p>\n

„Szlomowi si\u0119 odpomina.<\/p>\n

– \u017by\u0142a tak, \u017ce ma\u0142o o niej wiedzieli\u015bmy, taka… – Szuka s\u0142owa. Bardzo dba o to, \u017ceby jego polski, zahibernowany na Kercelaku brzmia\u0142 poprawnie. – Taka… nieby\u0142a. Nic po niej nie zosta\u0142o, jakby jej nigdy nie by\u0142o”.<\/p>\n

Zosta\u0142o po niej niewiele. Ale zostanie ta ksi\u0105\u017cka, napisana z czu\u0142o\u015bci\u0105. Opowiedziana z empati\u0105. Znakomity reporta\u017c o pami\u0119ci.<\/p>\n

PS W nowym „Zwierciadle” polecam moj\u0105 rozmow\u0119 z reporterk\u0105 Lidi\u0105 Osta\u0142owsk\u0105.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tymczasem pojawi\u0142a si\u0119 stworzona przez nas dla Empiku lista 100 ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re warto przeczyta\u0107 (link ni\u017cej) i zgodnie z przewidywaniami wzbudza kontrowersje i rozmowy, ca\u0142kiem ciekawe i moim zdaniem potrzebne, mamy si\u0119 znowu ochot\u0119 o literatur\u0119 pospiera\u0107 i to jest[…]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14,6,16],"tags":[],"class_list":["post-2926","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-film","category-ksiazki","category-teatr"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2926","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2926"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2926\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2937,"href":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2926\/revisions\/2937"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2926"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2926"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2926"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}