O ksi\u0105\u017cce Barbary Osterloff \u201ePejza\u017c. Rozmowy z Maj\u0105 Komorowsk\u0105 dawne i nowe\u201d <\/strong><\/p>\n (wyg\u0142oszony w Instytucie Teatralnym 5 lutego 2018)<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Nie wiem, czy powsta\u0142a podobna ksi\u0105\u017cka o \u017cyciu i o graniu, z tak bogat\u0105 histori\u0105 wznowie\u0144. Ale te\u017c, kt\u00f3ra okazuje si\u0119 procesem.<\/p>\n \u201ePejza\u017c. Rozmowy z Maj\u0105 Komorowsk\u0105 dawne i nowe\u201d to ksi\u0105\u017cka tyle sko\u0144czona, co otwarta. Rozmowy, jakie prof. Barbara Osterloff prowadzi od lat z wielk\u0105 aktork\u0105 i wybitn\u0105 pedago\u017ck\u0105, przynosz\u0105 nie tyle wyk\u0142ad o kreowaniu r\u00f3l –\u00a0 a te przecie\u017c nie istniej\u0105 niezale\u017cnie od \u017cycia aktora, jego do\u015bwiadczenia, jego wyobra\u017ani, marze\u0144 i l\u0119k\u00f3w, od tych wewn\u0119trznych pejza\u017cy, kt\u00f3re ods\u0142aniaj\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119, i kolejn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119 – ale to g\u0142\u0119boki proces my\u015blowy, proces tw\u00f3rczy prowokowany przez pytania i do pyta\u0144 prowadz\u0105cy.<\/p>\n Rola w teatrze te\u017c nigdy nie jest sko\u0144czona, bo jest dialogiem z widzem, ale i dialogiem z samym sob\u0105. To nieustanny rozw\u00f3j.<\/p>\n Hanna Krall, kiedy m\u00f3wi\u0142a o swojej ksi\u0105\u017cce \u201eBia\u0142a Maria\u201d, kt\u00f3ra stale dopowiada si\u0119, meandruje, prowokuje powstawanie kolejnych cz\u0119\u015bci, zada\u0142a sobie w\u0142a\u015bciwie retoryczne pytanie: przecie\u017c mo\u017ce by\u0107 ksi\u0105\u017cka, kt\u00f3ra si\u0119 nie ko\u0144czy?<\/p>\n \u201ePejza\u017c\u2026\u201d wyda\u0142y\u00a0 trzykrotnie Joanna Krakowska i Maria Napiontkowa.<\/p>\n \u201ePejza\u017c. Rozmowy z Maj\u0105 Komorowsk\u0105\u201d, a tym razem \u2013 za spraw\u0105 Instytutu Teatralnego – trafia do r\u0105k Czytelnika i Widza wydanie czwarte, nie jest ksi\u0105\u017ck\u0105 wznowion\u0105, uzupe\u0142nion\u0105, poprawion\u0105. Cho\u0107 wiele z tych rozm\u00f3w znamy z poprzednich wyda\u0144, to przecie\u017c ta rozmowa trwa, wywo\u0142ana prze\u017cyciami<\/em>, rozmowa Mai Komorowskiej z Barbar\u0105 Osterloff, Mai Komorowskiej z sam\u0105 sob\u0105, i Mai Komorowskiej z widzami. Bo najpierw, jak powtarza studentom, trzeba pozna\u0107 siebie: dop\u00f3ki nie spotkasz si\u0119 ze sob\u0105, nie mo\u017cesz i\u015b\u0107 dalej\u2026<\/p>\n Przesuwa si\u0119 w tym tomie akcent z rozmowy o rolach do rozmowy o czu\u0142o\u015bci, o wdzi\u0119czno\u015bci, kwitnieniu. Du\u017co zieleni, du\u017co zielono\u015bci w tej ksi\u0105\u017cce, du\u017co soczystej zieleni strzelistego modrzewia.<\/p>\n Wreszcie jest to ksi\u0105\u017cka o trwaniu, o obecno\u015bci, r\u00f3wnie\u017c o trwaniu pami\u0119ci, kt\u00f3ra wydobywa nas z przesz\u0142o\u015bci. Tylko z pami\u0119ci\u0105 \u017cyjemy w pe\u0142ni, bo w pami\u0119ci s\u0105 nasi bliscy, albo ci, kt\u00f3rzy zaznaczyli si\u0119 w naszym \u017cyciu kr\u00f3tkim mgnieniem, pami\u0119\u0107 roz\u015bwietlaj\u0105 te mgnienia, kt\u00f3re nagle s\u0105 jak meteory, jak komety\u2026<\/p>\n O, sp\u00f3jrz w g\u00f3r\u0119. I ju\u017c pejza\u017c przesuwa si\u0119 w krain\u0119 dzieci\u0144stwa, wracaj\u0105 spacery alej\u0105 brzozow\u0105 z tat\u0105, spacery w stron\u0119 P\u0119cic, ojciec opowiada o gwiazdach, o, a, sp\u00f3jrz tam, gdzie \u015bwiat\u0142o, Komor\u00f3w, rodzice ta\u0144cz\u0105 walca angielskiego, a potem \u0142una czerwona p\u0142on\u0105cej Warszawy\u2026 Te mgnienia wracaj\u0105, mieszaj\u0105 si\u0119, napominaj\u0105. Wiele jest w tej ksi\u0105\u017cce po\u017cegna\u0144, ale nie ma w niej rozpaczy, jest raczej t\u0119sknota, czu\u0142y smutek, kt\u00f3ry gdzie\u015b ze swojego dna wydobywa u\u015bmiech, i kolejny u\u015bmiech, \u017ceby to rozja\u015bni\u0107. \u017beby \u015bwiat rozja\u015bni\u0107.<\/p>\n Je\u017celi ta ksi\u0105\u017cka przynosi odpowiedzi, poza poszukiwaniami warsztatowymi i malowaniem pejza\u017cy, kt\u00f3re stoj\u0105 za rol\u0105 i za \u017cyciem, to s\u0105 one raczej pr\u00f3b\u0105 nazwania tego, czego cz\u0119sto nie rozumiemy, a co raptem wydaje si\u0119 najprostsze. Zach\u0142annie zapami\u0119ta\u0107 kwitnienie \u2013 pisze Maja Komorowska \u2013 i zaraz dodaje \u201ejakby od tego co\u015b zale\u017ca\u0142o\u201d.<\/p>\n To jej nazywanie jest raczej tkaniem przestrzeni, bo w tej przestrzeni jest jaka\u015b ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107; przesz\u0142o\u015b\u0107 i tera\u017aniejszo\u015b\u0107 staj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnoleg\u0142e. Ta ksi\u0105\u017cka jest lustrem, przed kt\u00f3rym staje Maja Komorowska aktorka, Maja Komorowska cz\u0142owiek, spo\u0142ecznik, to lustro, kt\u00f3re za pomoc\u0105 swoich r\u00f3l i przemy\u015ble\u0144 stawia przed widzami – to te\u017c nasze lustro. Ksi\u0105\u017cka g\u0142\u0119boko filozoficzna, kt\u00f3rej nie spos\u00f3b por\u00f3wna\u0107 do jakiegokolwiek aktorskiego portretu.<\/p>\n To, co pr\u00f3buje nazwa\u0107 Maja Komorowska to ta g\u0142\u0119boka wyprawa, w kt\u00f3rej trzeba sobie poradzi\u0107. Cho\u0107by dostrzegaj\u0105c \u015bwiat\u0142o.<\/p>\n M\u00f3wi Barbarze Osterloff: To, co by\u0142o mi bliskie u Lupy to rozpinanie wyobra\u017ani, dochodzenie do tego, co \u017cycie nam przysypuje \u2013 do zobaczenia \u015bwiat\u0142a.<\/p>\n M\u00f3wi o \u201eSzcz\u0119\u015bliwych dniach\u201d Becketta: Czasami chcia\u0142abym zapyta\u0107: Winnie, czy ty chcesz jeszcze gra\u0107, chcesz jeszcze m\u00f3wi\u0107? Winnie musi m\u00f3wi\u0107, aby trwa\u0107.<\/p>\n Albo te zdania: Kiedy Winnie dotyka ziemi i m\u00f3wi: c\u00f3\u017c za b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, \u017ce nic tutaj nie ro\u015bnie. Pomy\u015bl, co by to by\u0142o, gdyby to wszystko zacz\u0119\u0142o nagle rosn\u0105\u0107. – \u017beby powiedzie\u0107 t\u0119 kwesti\u0119, trzeba mocno poczu\u0107 brak. Ale \u017ceby go poczu\u0107, trzeba przedtem poczu\u0107 kwitni\u0119cie i umie\u0107 si\u0119\u00a0tym nacieszy\u0107. Dla mnie to zdanie zawsze by\u0142o wa\u017cne, ale teraz sta\u0142o si\u0119 jeszcze wa\u017cniejsze \u2013 m\u00f3wi Maja Komorowska.<\/p>\n Otwiera t\u0119 ksi\u0119g\u0119 swojego \u017cycia s\u0142owami: \u201eTe obrazy, pejza\u017ce, kt\u00f3re w nas s\u0105\u2026 \u017cyj\u0105, te szczeg\u00f3\u0142y, kt\u00f3re w danym momencie nie wydawa\u0142y si\u0119 takie wa\u017cne, teraz stoj\u0105 na stra\u017cy wyobra\u017ani, s\u0105 dla niej b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem \u2013 tak my\u015bl\u0119\u201d.<\/p>\n I w innym miejscu: \u201eIm jestem starsza, tym bardziej wzruszaj\u0105 mnie szczeg\u00f3\u0142y. Co mo\u017cemy zrobi\u0107, jak tylko mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce utkamy, \u017ce zd\u0105\u017cymy w \u017cyciu utka\u0107 t\u0119 przestrze\u0144, kt\u00f3r\u0105 p\u00f3\u017aniej zostawimy\u201d.<\/p>\n Jej bohaterka Letycja z komedii \u201eLetycja i Lubczyk\u201d m\u00f3wi\u0142a: rozbudza\u0107, rozwija\u0107, rozpala\u0107.<\/p>\n A Stara kobieta z dramatu R\u00f3\u017cewicza, lec\u0105c na \u017cyrandolu powtarza\u0142a: Wszystko jest do kochania.<\/p>\n Bardzo serdecznie gratuluj\u0119 Mai Komorowskiej i Barbarze Osterloff tej g\u0142\u0119bokiej wyprawy, tej wa\u017cnej i potrzebnej, bo prowadz\u0105cej dialog i proponuj\u0105cej dialog, ksi\u0105\u017cki o dope\u0142nianiu braku. Bo czym jest tworzenie \u2013 pyta wielka aktorka \u2013 je\u015bli nie dope\u0142nianiem braku.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Laudacja dla Ewy B\u0142aszczyk, wyg\u0142oszona z okazji przyznania jej Nagrody im. Przemys\u0142awa Gintrowskiego za Wolno\u015b\u0107 w Kulturze 2017<\/strong><\/p>\n Wolno\u015b\u0107 w sztuce, wolno\u015b\u0107 w kulturze okupione s\u0105 nie tylko talentem, niezale\u017cno\u015bci\u0105 my\u015blenia, szerokim horyzontem wyobra\u017ani, indywidualn\u0105 drog\u0105, gigantyczn\u0105 prac\u0105, determinacj\u0105, perfekcjonizmem.<\/p>\n Artysta wolny cz\u0119sto poddawany jest upokorzeniom, bo jego osobno\u015b\u0107, do kt\u00f3rej nie spos\u00f3b przypi\u0105\u0107 etykiety, dla wielu nie jest zrozumia\u0142a.<\/p>\n Ale tylko artysta naprawd\u0119 wolny bierze na siebie odpowiedzialno\u015b\u0107 za humanizm, za kreowanie \u015bwiata warto\u015bci, mo\u017ce nawet ma si\u0142\u0119 zmieniania \u015bwiata, rzeczywisto\u015bci, w jakiej \u017cyje.<\/p>\n Ewa B\u0142aszczyk jedna z najwybitniejszych aktorek i interpretatorek piosenki, re\u017cyserka, od lat nie ustaje w tym wysi\u0142ku odmieniania \u015bwiata, zg\u0142\u0119biania tajemnicy ludzkiej duszy ale i tajemnicy cz\u0142owieka zatrza\u015bni\u0119tego w wi\u0119zieniu w\u0142asnego m\u00f3zgu. I cho\u0107 nie jest lekark\u0105 ani naukowcem potrafi zebra\u0107 takie gremium geniuszy, kt\u00f3re w takich wysi\u0142kach nie ustaje, tym samym nie tylko daj\u0105c nadziej\u0119 bliskim os\u00f3b, kt\u00f3re nie potrafi\u0105 same wr\u00f3ci\u0107 do naszego \u015bwiata, ale i u\u015bwiadamiaj\u0105c spo\u0142ecze\u0144stwo, \u017ce jest te\u017c \u015bwiat, do kt\u00f3rego nie mamy dost\u0119pu. \u017be Tam jest \u015aWIAT a nie NIC. TYLKO WEJ\u015a\u0106 TAM NIE MO\u017bNA.<\/p>\n \u015apiewa\u0142a w piosence Jonasza Kofty:<\/p>\n Uciekam, umykam, gdzie chaszczy muzyka, W spektaklu \u201eOriana Fallaci. Chwila, w kt\u00f3rej umar\u0142am\u201d, jaki gra na deskach Teatru Studio m\u00f3wi za listem Fallaci do nienarodzonego dziecka: Mam nadziej\u0119, \u017ce teraz ju\u017c wiesz, \u017ce by\u0142o warto. Jestem taka dumna, \u017ce wydoby\u0142am ci\u0119 z nico\u015bci. To, co znalaz\u0142a w Orianie Fallaci to uznanie \u017cycia i wolno\u015bci za nadrz\u0119dne dla cz\u0142owieka. Debiutowa\u0142a w 1977 roku w Teatrze Wsp\u00f3\u0142czesnym w Warszawie. Gdyby spojrze\u0107 na to czterdziestolecie pracy artystycznej, tak wiele jest w nim \u015bwiadomych wybor\u00f3w, wybor\u00f3w, na kt\u00f3re aktorzy cz\u0119sto sobie nie pozwalaj\u0105. Ewa staje po trudnej, mo\u017cna by wprost powiedzie\u0107: ciemnej stronie drogi i daje jej \u015bwiat\u0142o. Wymieniam tylko niekt\u00f3re, pokazuj\u0105ce \u015bcie\u017ck\u0119 artystycznych wybor\u00f3w Ewy B\u0142aszczyk, i przekonanie, \u017ce naprawd\u0119 teatr, kino, ale te\u017c piosenka mog\u0105 co\u015b zmieni\u0107. A przecie\u017c mog\u0142aby przez lata odcina\u0107 kupony od popularno\u015bci, jak\u0105 da\u0142 jej na przyk\u0142ad serial \u201eZmiennicy\u201d.<\/p>\n A przecie\u017c granie to jedna z wa\u017cnych aktywno\u015bci, mo\u017ce czasami epizodyczna wobec olbrzymiego wysi\u0142ku, jaki wk\u0142ada w za\u0142o\u017con\u0105 w 2002 roku wsp\u00f3lnie z ks. Wojtkiem Drozdowiczem fundacj\u0119 \u201eAkogo\u201d (bo A kogo to obchodzi; po tych 15 latach my\u015bl\u0119, \u017ce ju\u017c bardzo wielu). Z takim samym entuzjazmem, a mo\u017ce i wi\u0119kszym, ni\u017c o teatrze opowiada Ewa o dzia\u0142aniach fundacji, kliniki Budzi, o mi\u0119dzynarodowych konferencjach, kt\u00f3re organizuje i w kt\u00f3rych bierze udzia\u0142, wsp\u00f3\u0142pracy z japo\u0144skimi naukowcami i lekarzami, otwieraniu bli\u017aniaczej kliniki w Japonii, wybudzaniu kolejnych pacjent\u00f3w.<\/p>\n W ksi\u0105\u017cce wywiadzie Krystyny Str\u0105czek \u201eWej\u015b\u0107 tam nie mo\u017cna\u201d m\u00f3wi\u0142a: \u201eWarto gra\u0107 o wszystko i za wszelk\u0105 cen\u0119 \u017cy\u0107 bez l\u0119ku. I \u017ce bycie z drugim polega na tym, by mu dawa\u0107 z g\u0142\u0119bi siebie, z tego, co najdro\u017csze, najbardziej intymne. Tylko takie spotkanie zdo\u0142a mnie przemieni\u0107. Przeora\u0107 dusz\u0119. Mo\u017ce \u017cycie to dojrzewanie do \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce wszystko jest do oddania?\u201d.<\/p>\n Pod tymi s\u0142owami Ewy B\u0142aszczyk mog\u0142aby si\u0119 podpisa\u0107 z kolei Oriana Fallaci.<\/p>\n Ewa oddaje wszystko. Na scenie i poza ni\u0105. Kiedy po powrocie z emigracji mia\u0142a za\u015bpiewa\u0107 wielk\u0105 piosenk\u0119 Osieckiej \u201eOrszaki dworaki\u201d o historii, z kt\u00f3rej ludzko\u015b\u0107 nie wyci\u0105ga wniosk\u00f3w, bo gdyby wyci\u0105ga\u0142a, inaczej wygl\u0105da\u0142aby historia ludzko\u015bci, by\u0142 rok 1987, nie wydoby\u0142a z siebie s\u0142owa. Orkiestra gra\u0142a. Ewa sta\u0142a. I by\u0142o w tym wszystko \u2013 wspomina\u0142a niedawno. To stanie naprzeciw widowni i mnie w ciszy, bez tekstu, by\u0142o du\u017co wa\u017cniejsze ni\u017c s\u0142owa \u2013 m\u00f3wi\u0142a.<\/p>\n Ewa B\u0142aszczyk zawsze stoi po stronie tego, co wa\u017cniejsze. Powiedzia\u0142bym nawet \u2013 po stronie tego, co najwa\u017cniejsze.<\/p>\n Artysta wolny jest nie tylko interpretatorem, jest tw\u00f3rc\u0105, kt\u00f3ry ma co\u015b istotnego \u015bwiatu do powiedzenia.<\/p>\n Przed premier\u0105 \u201eOriany Fallaci\u201d m\u00f3wi\u0142a: Oriana zawsze mia\u0142a sw\u00f3j punkt widzenia, sw\u00f3j pogl\u0105d na dan\u0105 spraw\u0119, nigdy nie da\u0142a si\u0119 zmanipulowa\u0107, my\u015bla\u0142a niezale\u017cnie. W zwi\u0105zku z tym cz\u0119sto by\u0142a atakowana przez obie strony politycznych konflikt\u00f3w. Dlaczego? Bo mia\u0142a odwag\u0119 zadawa\u0107 m\u0105dre pytania i mie\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci.<\/p>\n Tylko aktorka odwa\u017cna, artystka my\u015bl\u0105ca niezale\u017cnie mo\u017ce zmierzy\u0107 si\u0119 z tak niezale\u017cn\u0105 postaci\u0105, jak\u0105 by\u0142a Oriana Fallaci.<\/p>\n Mo\u017ce nawet wi\u0119cej: da\u0107 jej jasno\u015b\u0107, rozsup\u0142a\u0107 z mit\u00f3w, oczy\u015bci\u0107 ze stereotyp\u00f3w, po prostu pozwoli\u0107 jej m\u00f3wi\u0107 tak prosto, tak szczerze, jakby sama nigdy si\u0119 przed nikim nie umia\u0142a otworzy\u0107.<\/p>\n Ewa B\u0142aszczyk, laureatka Nagrody im. Przemys\u0142awa Gintrowskiego za Wolno\u015b\u0107 w Kulturze, nie potrzebuje charakteryzacji ani kostiumu. W jej teatrze chodzi o wiele wi\u0119cej ni\u017c znak. To teatr, kt\u00f3ry zdejmuje maski.<\/p>\n Bardzo serdecznie gratuluj\u0119!<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n 7 czerwca 2017<\/strong><\/p>\n Tekst, jakim otworzy\u0142em spotkanie promuj\u0105ce „Fantom b\u00f3lu” Hanny Krall w PWST w Krakowie, organizowane przez Wydawnictwo Literackie. W spotkaniu udzia\u0142 wzi\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c Jerzy Stuhr:<\/p>\n Opowie\u015b\u0107 Marka Edelmana o powstaniu w warszawskim getcie zaczyna si\u0119 od s\u0142\u00f3w reporterki: Nosi\u0142e\u015b tego dnia sweter z czerwonej puszystej we\u0142ny. To by\u0142 pi\u0119kny sweter \u2013 doda\u0142e\u015b \u2013 z angory. Po bardzo bogatym \u017bydzie. Na nim by\u0142y dwa sk\u00f3rzane pasy na krzy\u017c, a po\u015brodku \u2013 na piersi \u2013 latarka. S\u0142uchaj, jak ja wygl\u0105da\u0142em! \u2013 m\u00f3wi\u0142e\u015b mi, kiedy zapyta\u0142am o dzie\u0144 dziewi\u0119tnasty kwietnia\u2026<\/p>\n Jej bohater od razu staje si\u0119 nam bliski. Ale trzeba powiedzie\u0107, \u017ce ksi\u0105\u017cka wywo\u0142a\u0142a r\u00f3wnie\u017c kontrowersje, pytano w\u00f3wczas, czy w og\u00f3le mo\u017cna w ten spos\u00f3b pisa\u0107 o wielkich wydarzeniach i wielkich bohaterach. Mi\u0119dzy \u201eZd\u0105\u017cy\u0107 przed Panem Bogiem\u201d a \u201eFantomem b\u00f3lu\u201d s\u0105 inne ksi\u0105\u017cki o Zag\u0142adzie i pami\u0119ci: \u201eSublokatorka\u201d, \u201eOkna\u201d, \u201eHipnoza\u201d, \u201eTaniec na cudzym weselu\u201d, \u201eDowody na istnienie\u201d, \u201eTam ju\u017c nie ma \u017cadnej rzeki\u201d, \u201eTo ty jeste\u015b Daniel\u201d, \u201eWyj\u0105tkowo d\u0142uga linia\u201d, \u201eKr\u00f3l kier zn\u00f3w na wylocie\u201d, \u201eR\u00f3\u017cowe strusie pi\u00f3ra\u201d i wreszcie ksi\u0105\u017cka, kt\u00f3ra snuje si\u0119 jak sie\u0107 paj\u0119cza i kt\u00f3ra si\u0119 nie ko\u0144czy \u201eBia\u0142a Maria\u201d. W tych ksi\u0105\u017ckach, zebranych w jednym tomie \u201eFantom b\u00f3lu\u201d, opublikowanym przez Wydawnictwo Literackie, powracaj\u0105 nie tylko tematy, ale i sceny, niekt\u00f3re obsesyjnie, jak scena z niedosz\u0142ymi rodzicami chrzestnymi, czy scena z komisariatem. Powraca te\u017c dziewczynka, kt\u00f3r\u0105 autorka zna do\u015b\u0107 dobrze. Kiedy kilka lat temu zapyta\u0142em Gdzie jest dzisiaj czarnow\u0142osa dziewczynka, kt\u00f3ra w\u0119drowa\u0142a ze swoj\u0105 mam\u0105? <\/em>Hanna Krall odpowiedzia\u0142a: Jak to gdzie? Na \u015bwiecie. \u017byje sobie.<\/p>\n Ta dziewczynka znana jest nam te\u017c\u00a0do\u015b\u0107 dobrze z \u201eDekalogu\u201d \u00f3smego Krzysztofa Kie\u015blowskiego, w kt\u00f3rym podj\u0119ty jest temat, cytuj\u0119 film: \u201epiek\u0142o etyczne\u201d.<\/p>\n Do Polski przyje\u017cd\u017ca ameryka\u0144ska badaczka los\u00f3w \u017byd\u00f3w uratowanych w czasie wojny. Przychodzi na wyk\u0142ad znanej profesorki i chce opowiedzie\u0107 pewne zdarzenie: jest rok 43, luty, zima. Bohaterk\u0105 historii jest 6-letnia dziewczynka, \u017byd\u00f3wka, przechowywana w piwnicy pewnego domu, traci to lokum\u2026 Przyszli opiekunowie stawiaj\u0105 pewien warunek\u2026<\/p>\n Ten warunek, t\u0119 histori\u0119 i t\u0119 dziewczynk\u0119 podarowa\u0142a Hanna Krall re\u017cyserowi Krzysztofowi Kie\u015blowskiemu. Tak jak podarowa\u0142a mu Krzysztofa Piesiewicza, poznaj\u0105c ich ze sob\u0105.<\/p>\n Po latach Piesiewicz opowie Hannie Krall, \u017ce istnieje co\u015b takiego jak wina niezarzucalna. Pisa\u0142am o niej wiele razy, m\u00f3wi\u0142a reporterka, tylko nie wiedzia\u0142am, \u017ce si\u0119 tak nazywa. To ona stanie si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych temat\u00f3w \u201eBia\u0142ej Marii\u201d, ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra w jakim\u015b sensie stanowi dialog z Kie\u015blowskim. Tak jak rozmawiali ze sob\u0105 za jego \u017cycia, o ludziach, o trudnych wyborach, o etycznym piekle, czy o Bogu, kt\u00f3ry wierzy w ludzi, tak rozmawiaj\u0105 nadal, co zapewne Kie\u015blowski prowokuje, bo to, co w filmach Kie\u015blowskiego si\u0119 Hannie Krall nie podoba\u0142o, co uwa\u017ca\u0142a by\u0107 mo\u017ce za zbyt wymy\u015blone jak podw\u00f3jne \u017cycie Weroniki, zacz\u0119\u0142o si\u0119 teraz narzuca\u0107, a nawet wdziera\u0107 w historie, jakie opowiada w swoich ksi\u0105\u017ckach. Tak pojawi\u0142o si\u0119 dw\u00f3ch porucznik\u00f3w Wi\u015blickich, tak pojawi\u0142o si\u0119 dw\u00f3ch W\u0142adys\u0142aw\u00f3w Soko\u0142\u00f3w. Po publikacji \u201eBia\u0142ej Marii\u201d uzupe\u0142nionej o kolejn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, pojawia si\u0119 kto\u015b, kto zna wi\u0119cej, kto zna tego drugiego, prowadz\u0105cego drugie \u017cycie\u2026<\/p>\n Prowadz\u0105 wi\u0119c Hanna Krall z Krzysztofem Kie\u015blowskim dialog o prawd\u0119 i zmy\u015blenie. W\u0142a\u015bciwie, trzeba by powiedzie\u0107 dok\u0142adniej: dialog o prawd\u0119. Bo robi\u0105c filmy fabularne, Kie\u015blowskiemu zdarza\u0142o si\u0119 opisa\u0107 sytuacje, kt\u00f3re przytrafia\u0142y mu si\u0119 p\u00f3\u017aniej, ju\u017c po realizacji filmu, pytanie: przewidzia\u0142, sprowokowa\u0142? A mo\u017ce s\u0142owo napisane ma wi\u0119ksz\u0105 si\u0142\u0119 ni\u017c s\u0105dzimy?<\/p>\n Zacz\u0105\u0142em od zdania, \u017ce \u201eZd\u0105\u017cy\u0107 przed Panem Bogiem\u201d zmieni\u0142o reporta\u017c. To prawda. Ale zmieni\u0142o te\u017c \u015bwiadomo\u015b\u0107 wielu, uwra\u017cliwi\u0142o kolejne pokolenia czytaj\u0105ce \u201eZd\u0105\u017cy\u0107\u2026\u201d jako lektur\u0119 szkoln\u0105. Dzisiaj my, dla kt\u00f3rych opowie\u015b\u0107 Marka Edelmana jest \u015bwiadectwem kluczowym, pytamy Hann\u0119 Krall o dobro, z\u0142o, o ich wsp\u00f3\u0142istnienie. Tym samym pytamy o jej bohater\u00f3w, i o wybory, jakie musieli podejmowa\u0107. Tym samym pozwalamy sobie zobaczy\u0107 ich w naszym \u015bwiecie, bo przecie\u017c s\u0105.<\/p>\n Znana profesorka z filmu Kie\u015blowskiego m\u00f3wi do owej ameryka\u0144skiej badawczyni, tej czarnow\u0142osej dziewczynki: Przestraszy\u0142am si\u0119, \u017ce pani nie ma, \u017ce pani nie by\u0142o\u2026<\/p>\n To zdanie, cho\u0107 Hanna Krall, \u00f3smego Dekalogu nie lubi, porusza mnie do g\u0142\u0119bi.<\/p>\n Hanna Krall powtarza, \u017ce \u015bwiat jest po to, \u017ceby go zapisa\u0107. A losy same wiedz\u0105, \u017ce s\u0105 jej potrzebne. Opowiedziane przez ni\u0105 staj\u0105 si\u0119 przypowie\u015bciami o biblijnej sile. Stoj\u0105 za Dekalogiem, a mo\u017ce przed nim.<\/p>\n To wyj\u0105tkowe, \u017ce dzisiaj mamy mo\u017cliwo\u015b\u0107 spotkania wok\u00f3\u0142 \u201eFantomu b\u00f3lu\u201d, wok\u00f3\u0142 Dekalogu Kie\u015blowskiego, spotkania z Hann\u0105 Krall, Krzysztofem Kie\u015blowskim i Jerzym Stuhrem, \u015bwiadkiem i uczestnikiem rozm\u00f3w o \u017cyciu, prawdzie i zmy\u015bleniu.<\/p>\n Foto: Teatr Nowy, \u0141\u00f3d\u017a.<\/p>\n *<\/p>\n 8 wrze\u015bnia 2016 r.<\/p>\n Europejskie Centrum Solidarno\u015bci. <\/strong><\/p>\n <\/p>\n Laudacja dla Prof. Joanny Penson z okazji przyznania jej odznaczenia Rzecznika Praw Obywatelskich. <\/strong><\/p>\n <\/p>\n Je\u017celi umiesz patrz\u0105c na wielk\u0105 przegran\u0105 pracy ca\u0142ego \u017cycia,<\/p>\n podj\u0105\u0107 j\u0105 od nowa<\/p>\n Lub straci\u0107 w jednym rzucie stokrotn\u0105 wygran\u0105<\/p>\n Bez gestu, j\u0119ku ni s\u0142owa<\/p>\n Je\u015bli z tkliwo\u015bci\u0105 si\u0142a po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 zdo\u0142a.<\/p>\n Je\u017celi umiesz kocha\u0107 nie straciwszy g\u0142owy<\/p>\n Nie znasz sam nienawi\u015bci czuj\u0105c j\u0105 doko\u0142a<\/p>\n Przecie\u017c z ni\u0105 walczy\u0107 gotowy.<\/p>\n Je\u017celi umiesz s\u0142ucha\u0107 jak czereda pusta<\/p>\n Przeinacza twe my\u015bli by schlebia\u0107 g\u0142upocie<\/p>\n I jak ci\u0119 oczerniaj\u0105 jej plugawe usta \u2013 a sam nie sk\u0142ama\u0107 na jot\u0119;<\/p>\n Je\u015bli b\u0119d\u0105c przyst\u0119pny godno\u015bci nie tracisz,<\/p>\n I trzymasz z ludem b\u0119d\u0105c na kr\u00f3lewskim chlebie<\/p>\n Je\u017celi mo\u017cesz kocha\u0107 przyjaci\u00f3\u0142 jak braci<\/p>\n Cho\u0107 nie s\u0105 wszystkim dla ciebie,<\/p>\n Je\u017celi umiesz patrze\u0107, s\u0105dzi\u0107 i docieka\u0107<\/p>\n Nie staj\u0105c si\u0119 sceptykiem ani burzycielem<\/p>\n Spod w\u0142adzy marze\u0144 zawsze w czas ucieka\u0107 – rozmy\u015bla\u0144 nie czyni\u0107 celem<\/p>\n Je\u015bli jeste\u015b stanowczy, cho\u0107 bez porywczo\u015bci<\/p>\n Je\u015bli umiesz by\u0107 dzielny nie b\u0119d\u0105c zuchwa\u0142y<\/p>\n Je\u015bli\u015b pe\u0142en dobroci i pe\u0142en m\u0105dro\u015bci, bez pedanterii i wi\u0119z\u00f3w mora\u0142u<\/p>\n Je\u015bli umiesz przyj\u0105\u0107 sukcesy i kl\u0119ski i k\u0142amcom te\u017c stawi\u0107 czo\u0142o<\/p>\n Je\u015bli umiesz pozosta\u0107 spokojny i m\u0119ski, gdy widzisz pop\u0142och w oko\u0142o<\/p>\n To losy i bogowie zwyci\u0119stwa i kr\u00f3le, splot\u0105 ci wieniec z wawrzynu<\/p>\n a nadto co jest wi\u0119cej ni\u017c chwa\u0142a i kr\u00f3le, b\u0119dziesz Cz\u0142owiekiem m\u00f3j synu<\/p>\n – Ten wiersz Rudyarda Kiplinga w 1936 roku prze\u0142o\u017cy\u0142 prof. Jan Muszkowski, szef Biblioteki Ordynacji Krasi\u0144skich w Warszawie, bibliotekoznawca, p\u00f3\u017aniejszy wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, ojciec Pani Profesor Joanny Penson. Ten wiersz bez w\u0105tpienia by\u0142 lekcj\u0105 dla niej i dla jej brata, Krzysztofa. W tym wierszu, mam takie wra\u017cenie, zapisa\u0142o si\u0119 to wszystko, czym prof. Joanna Penson kierowa\u0142a si\u0119 w ca\u0142ym swoim \u017cyciu, b\u0119d\u0105cym dla mnie, i dla wielu, wa\u017cn\u0105 lekcj\u0105 humanizmu.<\/p>\n Imponuj\u0105ca jest biografia pani prof. Joanny Penson, biografia naznaczona odwag\u0105 i godno\u015bci\u0105. By\u0142a tu\u017c po maturze, kiedy podj\u0119\u0142a konspiracyjne zadania Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej. 26 marca 1941 roku znalaz\u0142a si\u0119 w zakonspirowanym lokalu na ulicy Mokotowskiej w Warszawie, kiedy pod kamienic\u0119 zajecha\u0142y trzy samochody gestapo. Wsp\u00f3lnie z kole\u017cankami zosta\u0142a aresztowana. Trafi\u0142a do \u017ce\u0144skiej cz\u0119\u015bci Pawiaka, na Serbi\u0119. By\u0142a wo\u017cona na przes\u0142uchania, na Szucha.<\/p>\n W naszej ksi\u0105\u017cce zapyta\u0142em pani\u0105 profesor: – Pani by\u0142a torturowana? \u2013 Nie, ja nie. By\u0142am troch\u0119 pobita. Krzycza\u0142am wniebog\u0142osy, kiedy mnie t\u0142ukli. \u017be boli, \u017ceby dali spok\u00f3j. \u2013 I dali? \u2013 Wreszcie dali, tak\u2026 Pejczem mnie bili. Kazali si\u0119 k\u0142a\u015b\u0107 na krzes\u0142ach na brzuchu i t\u0142ukli pejczem. Ale innych gorzej bili. \u2013 To wraca czasem? \u2013 Te wspomnienia? Nie, panu tylko opowiadam.<\/p>\n Piek\u0142o dopiero si\u0119 zaczyna\u0142o. Z Pawiaka trafi\u0142a na cztery lata na Planet\u0119 Ravensbruck, do obozu koncentracyjnego. Otrzyma\u0142a numer 7804. Wy\u0142adowywa\u0142a ceg\u0142y, nosi\u0142a kilkudziesi\u0119ciokilogramowe bele materia\u0142u do szwalni. \u2013 Na pocz\u0105tku cz\u0142owiek si\u0119 przewraca\u0142, ale p\u00f3\u017aniej si\u0119 przyzwyczaja\u0142. Znalaz\u0142a si\u0119 w grupie pomagaj\u0105cych sobie kobiet. \u2013 To mnie ocali\u0142o \u2013 m\u00f3wi\u0142a. Nie by\u0142o jeszcze Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego, kiedy zacz\u0119\u0142a studia medyczne. Wyk\u0142ady odbywa\u0142y si\u0119 w kinie, wydawa\u0142y si\u0119 abstrakcj\u0105 po Ravensbruck. Tam pozna\u0142a swojego przysz\u0142ego m\u0119\u017ca, prof. Jakuba Pensona, lekarza, kt\u00f3ry przeszed\u0142 warszawskie getto.<\/p>\n W 1949 roku dosta\u0142a skierowanie do pracy, do Gda\u0144ska, tu doktoryzowa\u0142a si\u0119, zrobi\u0142a habilitacj\u0119, a w 1976 otrzyma\u0142a tytu\u0142 profesora. Pracowa\u0142a w Klinice Chor\u00f3b Nerek Akademii Medycznej w Gda\u0144sku a potem by\u0142a ordynatorem interny Szpitala Wojew\u00f3dzkiego.<\/p>\n A potem w \u017cyciu pani profesor przytrafi\u0142a si\u0119 kolejna konspiracja \u2013 Ruch M\u0142odej Polski, Solidarno\u015b\u0107, Stocznia Gda\u0144ska ale przede wszystkim Lech Wa\u0142\u0119sa,\u00a0o kt\u00f3rego dobre imi\u0119 walczy do dzisiaj. Kiedy zapyta\u0142em, czy podejmuje rozmowy z prezydentem, chocia\u017c wie, \u017ce prezydent zdania nie zmieni, odpowiedzia\u0142a: Tak, bo mnie nie chodzi o to, co on m\u00f3wi, bo m\u00f3wi jak chce. Mnie chodzi o to, co my\u015bli.<\/p>\n Pani Profesor od sierpnia 1980 roku by\u0142a i jestem pewny, \u017ce wci\u0105\u017c jest, osobistym lekarzem Lecha Wa\u0142\u0119sy. My\u015bl\u0119, \u017ce jest najbardziej zaufan\u0105 mu osob\u0105. Chocia\u017c, kiedy si\u0119 poznali, powiedzia\u0142: Co?! Kobieta?! Kobieta b\u0119dzie mnie bada\u0107?! Mowy nie ma! Nie zgadzam si\u0119! Nie chc\u0119! \u2013 Kiedy bada\u0142am go po raz pierwszy powiedzia\u0142am: To jest dla mnie wielka emocja. Odpowiedzia\u0142: To bardzo \u017ale. Jak pani jest w takich emocjach, to \u017ale mnie pani zbada.<\/p>\n Poniewa\u017c kiedy powstawa\u0142a \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d, mia\u0142a za sob\u0105 wojenne do\u015bwiadczenia konspiracyjne, bardzo szybko zaanga\u017cowa\u0142a si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 opozycyjn\u0105. Ukrywa\u0142a w swoim mieszkaniu dzia\u0142aczy Ruchu M\u0142odej Polski, k\u0142ad\u0142a w szpitalu chorych na \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d, aby pom\u00f3c im zgubi\u0107 si\u0119 przed \u015bwiatem. Pomaga\u0142a zdobywa\u0107 i rozdziela\u0107 pomoc medyczn\u0105 z Zachodu, nawi\u0105za\u0142a kontakty z Lekarzami \u015awiata i Lekarzami Bez Granic. Mniej wi\u0119cej w tym czasie zaj\u0119\u0142a si\u0119 te\u017c dzia\u0142alno\u015bci\u0105 hospicyjn\u0105. By\u0142a w\u0142a\u015bciwie wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielk\u0105 ruchu hospicyjnego w Polsce.<\/p>\n W 1984 roku zosta\u0142a zatrzymana za dzia\u0142alno\u015b\u0107 opozycyjn\u0105. Jedyna strata\u00a0z przeszukania jej domu, to ta\u015bmy z piosenkami Edith Piaf, kt\u00f3r\u0105 uwielbia,\u00a0a kt\u00f3rych nigdy nie oddano mimo stara\u0107 mecenasa Jacka Taylora.<\/p>\n Walczy\u0107 nigdy nie przesta\u0142a. Bra\u0142a udzia\u0142 w strajku w stoczni w 1988 roku.<\/p>\n Kiedy Lech Wa\u0142\u0119sa zosta\u0142 prezydentem, wyjecha\u0142a do Glasgow wychowywa\u0107 wnuka Piotra. I wychowa\u0142a \u2013 jest dzi\u015b najm\u0142odszym szefem dzia\u0142u politycznego brytyjskiej prasy. Jej c\u00f3rka, Anna Dominiczak, wybitna specjalistka od nadci\u015bnienia t\u0119tniczego w\u0142a\u015bnie uzyska\u0142a od brytyjskiej kr\u00f3lowej tytu\u0142 Damy, co dla osoby, kt\u00f3ra nie urodzi\u0142a si\u0119 w Wielkiej Brytanii jest wyj\u0105tkowym osi\u0105gni\u0119ciem i zaszczytem.<\/p>\n Profesor Joanna Penson protestuje i dzisiaj. Kiedy opluwane jest dobre imi\u0119 jej Szefa, Lecha Wa\u0142\u0119sy, a tak\u017ce kiedy niszczone s\u0105 idea\u0142y Solidarno\u015bci, kiedy reinterpretowana jest historia, \u0142amane prawo i deptana demokracja, zabiera g\u0142os. Cho\u0107 ca\u0142e \u017cycie stara\u0142a si\u0119 by\u0107 w cieniu, korzysta z prawa do oceny i do krytyki i z prawa do obrony innych. Pisze listy protestacyjne i wyja\u015bnienia. Powtarza, \u017ce Wa\u0142\u0119sa jest dla niej symbolem wolno\u015bci, kt\u00f3rej nie by\u0142o w totalitarnym ustroju komunistycznym.<\/p>\n Na koniec, je\u015bli wolno mi powiedzie\u0107 co\u015b osobistego, chcia\u0142bym przywo\u0142a\u0107 do\u015bwiadczenia nie tak dawne, pewnie sprzed p\u00f3\u0142tora roku. Ci, kt\u00f3rzy znaj\u0105 pani\u0105 profesor dobrze, wiedz\u0105, \u017ce cz\u0119sto \u017cegna si\u0119 ze \u015bwiatem, m\u00f3wi o \u015bmierci, i o tym, \u017ce \u017cycie by\u0142oby rozpaczliwe, gdyby si\u0119 nie ko\u0144czy\u0142o. I \u017ce z biologicznego punktu widzenia, wspania\u0142e jest, \u017ce si\u0119 ko\u0144czy. To, \u017ce cz\u0142owiek jest sko\u0144czon\u0105 materi\u0105, jest bardzo cenne \u2013 m\u00f3wi\u0142a mi cz\u0119sto. Tak si\u0119 sta\u0142o, \u017ce pani\u0105 profesor spotka\u0142a pot\u0119\u017cna niemoc, choroba, kt\u00f3ra wydawa\u0142o si\u0119, nie rokuje. Musia\u0142a zrezygnowa\u0107 z codziennego wychodzenia do pracy, do ukochanego Szefa, pozosta\u0107 w domu. W\u0142a\u015bciwie musia\u0142a zdecydowa\u0107 si\u0119 na domow\u0105 opiek\u0119 hospicyjn\u0105. Po raz kolejny po\u017cegna\u0142a si\u0119 ze mn\u0105, a ja te\u017c rozmawiaj\u0105c przez telefon, mia\u0142em poczucie, Mo\u017ce dlatego, \u017ce jest wielbicielk\u0105 Chagalla, u kt\u00f3rego wszystko dzieje si\u0119 mi\u0119dzy niebem a ziemi\u0105.<\/p>\n Si\u0142a i wolno\u015b\u0107, jak\u0105 trudno sobie w og\u00f3le wyobrazi\u0107. My\u015bl\u0119, \u017ce w Ravensbruck r\u00f3wnie\u017c czerpa\u0142a si\u0142\u0119 z wewn\u0119trznej wolno\u015bci.<\/p>\n Biografia pani profesor Joanny Penson jest dla mnie, dla mojego pokolenia, dla kolejnych pokole\u0144 wielk\u0105 lekcj\u0105 \u017bycia, wolno\u015bci, ale przede wszystkim wielk\u0105 lekcj\u0105 humanizmu, spo\u0142ecze\u0144stwa otwartych g\u0142\u00f3w, wyobra\u017ani, tolerancji i rozwoju.<\/p>\n I tak wspaniale, Pani Profesor, \u017ce ci\u0105gle mo\u017cna spotka\u0107 Pani\u0105 na Pani ulubionej \u201epromenadce\u201d nad morzem, id\u0105c\u0105 z \u201eWy\u015bcig\u00f3w\u201d w stron\u0119 sopockiego molo. Tak\u0105 szcz\u0119\u015bliw\u0105, \u017ce To jest, \u017ce wszystko jest i \u017ce jest morze.<\/p>\n Bardzo serdecznie Pani dzi\u0119kuj\u0119 za postaw\u0119, kt\u00f3ra jest wzorem i gratuluj\u0119 dzisiejszego odznaczenia Rzecznika Praw Obywatelskich za zas\u0142ugi dla ochrony praw cz\u0142owieka.<\/p>\n Laudacja – nagranie wideo<\/a><\/p>\n *<\/p>\n TRZY KOBIETY. TRZY \u017bYCIA. JEDNA TWARZ<\/p>\n Od \u015bmierci Ireny dokumentowa\u0142em jej niezwyk\u0142e \u017cycie. W Polsce, Izraelu, we W\u0142oszech. \u201eWyb\u00f3r Ireny\u201d ukaza\u0142 si\u0119 20 pa\u017adziernika, nak\u0142adem Domu Wydawniczego PWN.<\/p>\n BA\u0141AM SI\u0118 KSI\u0104\u017bKI O MAMIE<\/strong><\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Z Jank\u0105 Kaempfer Louis<\/strong>, c\u00f3rk\u0105 Ireny, dziennikark\u0105 telewizji szwajcarskiej rozmawia Remigiusz Grzela<\/p>\n Naprawd\u0119 nie jestem dobr\u0105 osob\u0105 do m\u00f3wienia o mojej mamie. Wiem, \u017ce by\u0142a dobr\u0105 poetk\u0105, \u017ce ludzie j\u0105 szanowali… Dzisiaj znam jej brawurow\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107 wojenn\u0105, wiem o jej bohaterstwie, ale nie mia\u0142am z mam\u0105 wiele wsp\u00f3lnego.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Co wiedzia\u0142a\u015b o jej przesz\u0142o\u015bci?<\/strong><\/p>\n Niczego nie wiedzia\u0142am, ale to nie jest oryginalne. Wiele os\u00f3b nie zna przesz\u0142o\u015bci swoich rodzic\u00f3w. Z relacji innych wiem, \u017ce Irena zaraz po wojnie du\u017co opowiada\u0142a. Mia\u0142a przyjaci\u00f3\u0142k\u0119, Iren\u0119 Rybczy\u0144sk\u0105-Holland, z kt\u00f3r\u0105 chodzi\u0142a na nocne spacery i jej m\u00f3wi\u0142a. Jest nagranie z 1963 roku, na kt\u00f3rym opowiada o swoich akcjach w czasie wojny, kiedy by\u0142a \u0142\u0105czniczk\u0105 \u017bydowskiej Organizacji Bojowej. To nielegalne nagranie, bez jej wiedzy, ale dow\u00f3d na to, \u017ce wtedy jeszcze opowiada\u0142a. Chocia\u017c nie chcia\u0142a tego rozpowszechnia\u0107. Kiedy na ko\u0144cu pada stwierdzenie jednego z m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3rzy j\u0105 przepytywali, \u017ce zgoda na emisj\u0119 to jedynie kwestia honorarium, odpowiada, \u017ce w czasie wojny nie robi\u0142a tego wszystkiego dla pieni\u0119dzy. W jaki\u015b spos\u00f3b zatrzyma\u0142a emisj\u0119. Ale w\u0142a\u015bnie to nagranie u\u015bwiadomi\u0142o mi, \u017ce naprawd\u0119 si\u0119 zmienia\u0142a. Tam jeszcze brzmi jak osoba, kt\u00f3r\u0105 zna\u0142am z dzieci\u0144stwa.<\/p>\n Zmienia\u0142a si\u0119 na twoich oczach?<\/strong><\/p>\n Niezupe\u0142nie. Wyjecha\u0142am z Polski po marcu 68. – Mama by\u0142a jeszcze polsk\u0105 dziennikark\u0105 i poetk\u0105, kt\u00f3ra w\u0142a\u015bnie rozwiod\u0142a si\u0119 z moim ojcem Ignacym Waniewiczem, dziennikarzem i wysz\u0142a za m\u0105\u017c za dziennikarza w\u0142oskiego Antonio Di Mauro. Temat wojny by\u0142 tabu, powodowa\u0142 rozpacz. Nie mog\u0142am pyta\u0107. Ale jak m\u00f3wi\u0119 \u2013 to by\u0142 czas, kiedy si\u0119 nie ukrywa\u0142a. P\u00f3\u017aniej mieszka\u0142am w Genewie, ona w Rzymie, na Sycylii, w Warszawie. Widywa\u0142y\u015bmy si\u0119 rzadko. Owszem, widzia\u0142am\u00a0 jakie\u015b zmiany, ale nie wiedzia\u0142am, \u017ce nagle sta\u0142a si\u0119 w\u0142osk\u0105 poetk\u0105, bo nie widzia\u0142am jej w tym nowym \u015brodowisku. W tym sensie nie zdawa\u0142am sobie sprawy, \u017ce jest ju\u017c kim\u015b innym. Wiedzia\u0142am ju\u017c, \u017ce kiedy kto\u015b z dawnych przyjaci\u00f3\u0142 do niej dzwoni, odpowiada: pomy\u0142ka! \u017be odk\u0142ada s\u0142uchawk\u0119. Kiedy pyta\u0142am, dlaczego nie spotyka si\u0119 z nimi, odpowiada\u0142a, \u017ce s\u0105 dla niej za starzy i \u017ce woli towarzystwo m\u0142odych. To jeszcze nie \u015bwiadczy, \u017ce kto\u015b ma inne \u017cycie. Mo\u017ce bym pyta\u0142a, ale rozmowa z ni\u0105 by\u0142a trudna. Nie mia\u0142am nigdy \u0142atwych kontakt\u00f3w z matk\u0105, bo nigdy nie chcia\u0142a odpowiada\u0107 na moje pytania. Rozmawia\u0142o si\u0119 tylko na tematy, kt\u00f3re sama wybiera\u0142a. Z mojego punktu widzenia to by\u0142a sytuacja bardzo patologiczna.<\/p>\n W kt\u00f3rym momencie przesta\u0142a\u015b Iren\u0119 rozumie\u0107?<\/strong><\/p>\n Nigdy jej nie rozumia\u0142am.<\/p>\n Zastanawiasz si\u0119 czasami, dlaczego mama zmieni\u0142a to\u017csamo\u015b\u0107? <\/strong><\/p>\n Zastanawia\u0142am, ale nie mam \u017cadnej odpowiedzi. Prawdopodobnie musia\u0142a zmieni\u0107 ca\u0142e \u017cycie, bo po wielokrotnej zmianie daty urodzenia, po ca\u0142ym tym odm\u0142adzaniu si\u0119, nic do siebie nie pasowa\u0142o.<\/p>\n I gra\u0142a Iren\u0119 Conti, w\u0142osk\u0105 poetk\u0119, konsekwentnie 24 godziny na dob\u0119.<\/strong> Rozpoznawa\u0142a\u015b w tej kobiecie mam\u0119?<\/strong><\/p>\n Nie. Zmieni\u0142a nie tylko dat\u0119 urodzenia (i to kilkakrotnie) i narodowo\u015b\u0107, ale r\u00f3wnie\u017c g\u0142os, spos\u00f3b m\u00f3wienia. Zacz\u0119\u0142a m\u00f3wi\u0107 tak, jak si\u0119 wyg\u0142asza kazania. Do 68 roku m\u00f3wi\u0142a normalnie. Jeszcze na tym nagraniu, o kt\u00f3rym wspominam, m\u00f3wi tak jak j\u0105 pami\u0119tam z dzieci\u0144stwa. I nagle zacz\u0119\u0142a m\u00f3wi\u0107 inaczej – niskim g\u0142osem, ci\u0119\u017cko, emfatycznie. To jedna sprawa. Nie nawi\u0105za\u0142y\u015bmy nigdy prawdziwych relacji, bo chyba nie chcia\u0142a by\u0107 ani mam\u0105 ani babci\u0105. Wnuki kompletnie jej nie interesowa\u0142y. Nigdy nie zabra\u0142a moich syn\u00f3w na spacer. Moja praca te\u017c jej nie interesowa\u0142a. Interesowa\u0142a j\u0105 tylko poezja. Naprawd\u0119 nie mia\u0142am z moj\u0105 mam\u0105 \u017cadnego tematu. Bo o czym mia\u0142y\u015bmy rozmawia\u0107? \u017be je\u017adzi po Polsce i czyta dzieciom poezje? Nawet nie mog\u0142am si\u0119 dowiedzie\u0107, jak si\u0119 czuje. Wiedzia\u0142am, \u017ce czuje si\u0119 \u017ale, \u017ce powinna si\u0119 zoperowa\u0107, proponowa\u0142am pieni\u0105dze na leczenie, ale ucina\u0142a rozmow\u0119. Mog\u0142abym powiedzie\u0107, \u017ce przez wszystkie te lata moja matka by\u0142a dla mnie w\u0142a\u015bciwie obc\u0105 osob\u0105. Ale przecie\u017c gdyby by\u0142a obca, jej zachowanie zapewne nie mia\u0142oby dla mnie znaczenia.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Zawsze tak by\u0142o? Jakie s\u0105 twoje najwcze\u015bniejsze wspomnienia zwi\u0105zane z rodzicami?<\/strong><\/p>\n Zapami\u0119ta\u0142am, \u017ce rodzice byli \u0142adn\u0105 par\u0105. Teraz wiem, \u017ce nie byli par\u0105. Najwcze\u015bniejsze mieszkanie, jakie pami\u0119tam to z ulicy Kazimierzowskiej na Mokotowie. Dzielili\u015bmy je z Olg\u0105 Lipi\u0144sk\u0105, jej m\u0119\u017cem i ich pudelkiem Basi\u0105.\u00a0 Rodzice mieli swoje sypialnie, Olga z Piotrem mieli sw\u00f3j pok\u00f3j. By\u0142a jeszcze pani Zosia, kt\u00f3ra nam pomaga\u0142a. Najcz\u0119\u015bciej siedzia\u0142am u niej w kuchni. Bo nie mia\u0142am z kim rozmawia\u0107. Mam niewiele wspomnie\u0144 zwi\u0105zanych z rodzicami. Pami\u0119tam jak kt\u00f3rego\u015b dnia wyla\u0142am tacie gor\u0105c\u0105 herbat\u0119 na koszul\u0119. Bardzo si\u0119 zdenerwowa\u0142. Mama przestraszy\u0142a si\u0119, \u017ce mo\u017ce mnie uderzy\u0107, chocia\u017c nigdy tego nie zrobi\u0142.\u00a0 Natychmiast zabra\u0142a mnie z jego kolan. Mama nie wstawa\u0142a rano. Pani Zosia robi\u0142a \u015bniadanie i wyprawia\u0142a mnie do szko\u0142y. Mam\u0119 widzia\u0142am rano tylko raz w roku, w dniu moich urodzin, kiedy przynosi\u0142a mi prezenty. Kiedy zacz\u0119\u0142am odwiedza\u0107 kole\u017canki, zrozumia\u0142am, \u017ce to nie jest normalny dom. Ka\u017cdy \u017cy\u0142 swoim \u017cyciem. Bardzo rzadko jedli\u015bmy razem obiad. Od czasu do czasu w niedziel\u0119 chodzili\u015bmy razem do restauracji w du\u017cych hotelach. Lubi\u0142am chodzi\u0107 do przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy mieli gotuj\u0105ce mamy, wsp\u00f3lne obiady i \u017cycie rodzinne. Mama mia\u0142a straszne migreny. Zostawa\u0142a w domu. M\u00f3wi\u0142a, \u017ce musi le\u017ce\u0107. W jej pokoju by\u0142y zas\u0142oni\u0119te kotary i w og\u00f3le nie wolno by\u0142o si\u0119 porusza\u0107, ka\u017cdy nawet minimalny ruch, czy ha\u0142as jej przeszkadza\u0142. No i by\u0142am jedynaczk\u0105, co by\u0142o sm\u0119tne. Kiedy wraca\u0142am ze szko\u0142y, czeka\u0142a na mnie pani Zosia, ale p\u00f3\u017aniej, kiedy przeprowadzili\u015bmy si\u0119 do mieszkania przy Sadach \u017boliborskich, mama ju\u017c ca\u0142e okresy bywa\u0142a za granic\u0105, ojciec te\u017c wyje\u017cd\u017ca\u0142. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce nikogo w domu nie by\u0142o. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce pomieszkiwa\u0142am u przyjaci\u00f3\u0142 rodzic\u00f3w. Poza tym ka\u017cde z rodzic\u00f3w mia\u0142o swoje \u017cycie, swoje towarzystwo. Ale chc\u0119, \u017ceby\u015b mnie dobrze zrozumia\u0142. – Bardzo podziwia\u0142am swoj\u0105 mam\u0119, bo by\u0142a pi\u0119kn\u0105 i eleganck\u0105 kobiet\u0105. Projektowa\u0142a sobie i mnie sukienki. Przychodzi\u0142a do nas regularnie krawcowa. Mama uczy\u0142a mnie recytowa\u0107 wiersze. Pami\u0119tam, \u017ce recytuj\u0105c na konkursie wiersz Tuwima o telegrafi\u015bcie Piotrze P\u0142aksinie, sama tak p\u0142aka\u0142am, \u017ce pani Maria Kuncewiczowa, kt\u00f3ra by\u0142a w jury na pocieszenie da\u0142a mi wszystkie swoje ksi\u0105\u017cki.\u00a0 Kiedy by\u0142am ma\u0142a, nie wolno mi by\u0142o na ulicy m\u00f3wi\u0107 do niej: mamo. By\u0142a zachwycona, kiedy kto\u015b m\u00f3wi\u0142, \u017ce jeste\u015bmy siostrami.<\/p>\n Rodzice byli szcz\u0119\u015bliwym ma\u0142\u017ce\u0144stwem?<\/strong><\/p>\n My\u015bl\u0119, \u017ce nigdy nie byli szcz\u0119\u015bliwym ma\u0142\u017ce\u0144stwem. Mama m\u00f3wi\u0142a, \u017ce zosta\u0142a z ojcem tylko dlatego, \u017ce zasz\u0142a w ci\u0105\u017c\u0119. Byli zupe\u0142nie inni. Ale my\u015bl\u0119, \u017ce si\u0119 przyja\u017anili. Fajnie ze sob\u0105 rozmawiali. Lubi\u0142am z nimi dyskutowa\u0107 na r\u00f3\u017cne ciekawe tematy. W\u0142a\u015bciwie bardzo kr\u00f3tko byli par\u0105, spali osobno, mieli innych przyjaci\u00f3\u0142, inne godziny pracy, je\u017adzili osobno na wakacje, razem nigdzie nie wyje\u017cd\u017cali.<\/p>\n Nie je\u017adzi\u0142a\u015b z rodzicami?<\/strong><\/p>\n Dwa razy pojecha\u0142am na kolonie z Agnieszk\u0105 Holland i Ma\u0142gosi\u0105 Krasuck\u0105. Raz gdzie\u015b pojecha\u0142am z mam\u0105, m\u0119tnie to pami\u0119tam, bo mia\u0142a tam swojego przyjaciela. Zawsze by\u0142a w r\u00f3\u017cnych relacjach. Raz pojecha\u0142am do Krynicy z tat\u0105, kt\u00f3ry te\u017c mia\u0142 jak\u0105\u015b pani\u0105. Kiedy rodzice kupili domek na Mazurach, w D\u0142u\u017cku, je\u017adzi\u0142am tam z przyjaci\u00f3\u0142kami i to by\u0142y wspania\u0142e wakacje, bo mia\u0142y\u015bmy do dyspozycji dom, jezioro i pomost. Ale to trwa\u0142o kr\u00f3tko, mo\u017ce dwa lata. I to by\u0142y ostatnie moje polskie wakacje, bo przyszed\u0142 rok 68.<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Kiedy dowiedzia\u0142a\u015b si\u0119 o swoim pochodzeniu?<\/strong><\/p>\n Mia\u0142am czterna\u015bcie lat. Byli\u015bmy w Rzymie. I nagle rodzice mi powiedzieli\u2026 By\u0142am zaszokowana i natychmiast postawi\u0142am si\u0119 na miejscu Anny Frank, kt\u00f3rej histori\u0119 ju\u017c dobrze zna\u0142am, bo przeczyta\u0142am kiedy\u015b jej dziennik, u cioci Loni, siostry mojej babci. Strasznie si\u0119 u niej nudzi\u0142am, wi\u0119c wdrapa\u0142am si\u0119 po drabinie na najwy\u017csz\u0105, zabronion\u0105 p\u00f3\u0142k\u0119 i znalaz\u0142am Ann\u0119 Frank. Kiedy mama po mnie wr\u00f3ci\u0142a i zobaczy\u0142a, co czytam, przerazi\u0142a si\u0119. Nie rozumia\u0142am dlaczego by\u0142a w szoku. Po tej lekturze by\u0142am dos\u0142ownie chora. Mia\u0142am dziesi\u0119\u0107, mo\u017ce dwana\u015bcie lat. Wi\u0119c kiedy p\u00f3\u017aniej rodzice powiedzieli, \u017ce jeste\u015bmy \u017bydami, natychmiast wcieli\u0142am si\u0119 w Ann\u0119 Frank i raz jeszcze prze\u017cy\u0142am jej histori\u0119 tak, jakby to mnie si\u0119 przydarzy\u0142a. Nie wiedzia\u0142am jak wygl\u0105da religia \u017cydowska, bo nie mia\u0142am \u017cadnego wychowania religijnego. Zazdro\u015bci\u0142am kole\u017cankom, kt\u00f3re do pierwszej komunii zak\u0142ada\u0142y bia\u0142e sukienki i wianuszki. Opiekunki zabiera\u0142y mnie czasem do ko\u015bcio\u0142a. Po prostu wsz\u0119dzie mnie ze sob\u0105 zabiera\u0142y, r\u00f3wnie\u017c do znajomych.\u00a0 Bo co mia\u0142y ze mn\u0105 robi\u0107 ca\u0142e dnie? Ci\u0105gle by\u0142am z innymi lud\u017ami, siedzia\u0142am w k\u0105cie, czyta\u0142am ksi\u0105\u017ck\u0119, dostawa\u0142am dobre jedzenie. Raz w roku by\u0142a choinka w redakcji \u201eNowej Wsi\u201d, gdzie mama pracowa\u0142a i by\u0142o bardzo mi\u0142o i ciep\u0142o. Lubi\u0142am tych ludzi, oni chyba mnie te\u017c. \u017badnych \u015bwi\u0105t nie pami\u0119tam. Nie pami\u0119tam czy w domu by\u0142a choinka, mam wra\u017cenie, \u017ce nie by\u0142o. Nasz dom by\u0142 oderwany od wszelkich tradycji.<\/p>\n Rozumiem, \u017ce wtedy jeszcze mia\u0142a\u015b odwag\u0119 pyta\u0107.<\/strong><\/p>\n Chcia\u0142am wiedzie\u0107, jak nazywali si\u0119 moi dziadkowie, kim byli. Pyta\u0142am. Mama opowiada\u0142a, \u017ce jej rodzice mieli du\u017c\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107 z jeziorem na p\u00f3\u0142nocnym wschodzie od Warszawy, \u017ce zim\u0105 mieszkali w Warszawie, \u017ce mia\u0142a pi\u0119kn\u0105 mam\u0119 i starszego brata W\u0142adka, kt\u00f3ry by\u0142 wspania\u0142y. To by\u0142o takie wystylizowane opowiadanie. Kiedy pyta\u0142am o jej prawdziwe nazwisko by\u0142 k\u0142opot. Nie chcia\u0142a tego m\u00f3wi\u0107. Nie wiem, dlaczego si\u0119 upar\u0142am. W ko\u0144cu opowiedzia\u0142a mi o \u015bmierci rodzic\u00f3w, brata i jego narzeczonej. M\u00f3wi\u0142a, \u017ce mia\u0142a ich uratowa\u0107, ale sp\u00f3\u017ani\u0142a si\u0119 o jeden dzie\u0144. Pami\u0119tam z jej opowie\u015bci, \u017ce zostali zastrzeleni nad do\u0142ami, kt\u00f3re sami wykopywali. M\u00f3wi\u0142a, \u017ce brat z narzeczon\u0105 mieli okazj\u0119 si\u0119 uratowa\u0107, ale brat nie chcia\u0142 zostawi\u0107 rodzic\u00f3w. Powiedzia\u0142a mi, \u017ce nosz\u0119 imi\u0119 po babci.<\/p>\n W kt\u00f3rym momencie mama zacz\u0119\u0142a wypiera\u0107 si\u0119 swojej \u017cydowskiej to\u017csamo\u015bci? <\/strong><\/p>\n W 68 roku na pewno ju\u017c nie chcia\u0142a by\u0107 \u017byd\u00f3wk\u0105. My\u015bl\u0119, \u017ce to wtedy postanowi\u0142a, \u017ce nigdy nie b\u0119dzie \u017byd\u00f3wk\u0105. Ojca wyrzucili z Telewizji, mam\u0119 z \u201eNowej Wsi\u201d, gdzie by\u0142a sekretarzem redakcji. Mama by\u0142a zwi\u0105zana z Tonino Di Mauro od kilku lat, je\u017adzi\u0142am do niego na wakacje itd. Kiedy mia\u0142am trzyna\u015bcie lat mieszka\u0142am p\u00f3\u0142 roku u niego w Rzymie, z mam\u0105. W Rzymie mama uczy\u0142a mnie w\u0142oskiego, tam jeszcze by\u0142o normalnie. Tonino gotowa\u0142, chodzi\u0142am z nim na zakupy, to by\u0142 bardzo fajny, ciekawy cz\u0142owiek. Je\u017adzili\u015bmy na wycieczki, poznawali\u015bmy jego rodzin\u0119. Wieczorami chodzili\u015bmy do restauracji, przychodzili jego przyjaciele-komuni\u015bci ale m\u00f3wili g\u0142\u00f3wnie o jedzeniu. Por\u00f3wnywali te sama dania z r\u00f3\u017cnych region\u00f3w. M\u00f3wi\u0142am do mamy zdziwiona: oni jedz\u0105 i m\u00f3wi\u0105 o jedzeniu. Kiedy rodzice si\u0119 rozwiedli, Antonio szybko przyjecha\u0142 do Warszawy, \u017ceby wzi\u0105\u0107 \u015blub. Mama nie chcia\u0142a wyje\u017cd\u017ca\u0107 z Polski z biletem w jedn\u0105 stron\u0119, tylko na w\u0142oskim paszporcie konsularnym.<\/p>\n By\u0142a ju\u017c Iren\u0105 Conti.<\/strong><\/p>\n Nazwisko z Gelblum na Conti zmieni\u0142a ju\u017c po wojnie, a w\u0142a\u015bciwie zaraz po powrocie z Palestyny w 48 roku. P\u00f3\u017aniej zacz\u0119\u0142a opowiada\u0107 legendy o swoim w\u0142oskim pochodzeniu, ale ja ich nie zna\u0142am. Nie wiem, dlaczego Conti. Nikt tego nie wie. Nawet Kazik Ratajzer, jej wojenna mi\u0142o\u015b\u0107, pyta\u0142 j\u0105 w jednym z list\u00f3w: \u201eSk\u0105d to Conti?\u201d.\u00a0 Ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Tonino na pewno pomog\u0142o jej p\u00f3\u017aniejszej przemianie. Sta\u0142a si\u0119 w pe\u0142ni W\u0142oszk\u0105, z domu Conti, po m\u0119\u017cu Di Mauro.<\/p>\n Jak pami\u0119tasz rok 68? <\/strong><\/p>\n Zda\u0142am matur\u0119 w czerwcu, dosta\u0142am si\u0119 na Uniwersytet Warszawski, na romanistyk\u0119. Zosta\u0142am przyj\u0119ta, chocia\u017c musia\u0142am napisa\u0107, \u017ce rodzice s\u0105 bezrobotni. Potem by\u0142y wakacje,\u00a0 zacz\u0105\u0142 si\u0119 rok akademicki, a po trzech tygodniach rodzice powiedzieli, \u017ce wszyscy wyje\u017cd\u017camy z tego kraju. To by\u0142 dla mnie wstrz\u0105s, ale by\u0142am niepe\u0142noletnia i nic nie mog\u0142am zdecydowa\u0107.<\/p>\n Nie buntowa\u0142a\u015b si\u0119?<\/strong><\/p>\n By\u0142am w strasznym szoku. Wci\u0105\u017c by\u0142am grzeczn\u0105 dziewczynk\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a zakodowane, \u017ce si\u0119 robi matur\u0119, idzie na studia i s\u0142ucha rodzic\u00f3w. Kiedy zorientowa\u0142am si\u0119, co tak naprawd\u0119 si\u0119 sta\u0142o, by\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano. Gdybym by\u0142a pe\u0142noletnia, nie wyjecha\u0142abym z Polski. Nie reagowa\u0142am tak, jak m\u00f3j ojciec, kt\u00f3ry powtarza\u0142, \u017ce to wredny kraj, \u017ce nigdy tu nie wr\u00f3ci. Kraj, w kt\u00f3rym si\u0119 urodzi\u0142am, jest dla mnie ponad wszystko. Uwa\u017ca\u0142am, \u017ce tu jest moje miejsce na \u015bwiecie. Naprawd\u0119 nie przysz\u0142o mi do g\u0142owy, \u017ce mog\u0119 si\u0119 zbuntowa\u0107. Rodzice m\u00f3wili, \u017ce tutaj nie mog\u0119 \u017cy\u0107, bo jestem \u017byd\u00f3wk\u0105 a w Polsce jest niebezpiecznie i nie b\u0119d\u0119 mia\u0142a \u017cadnej przysz\u0142o\u015bci. Wyjecha\u0142am. W og\u00f3le to by\u0142 potworny czas, ci\u0105gle si\u0119 chodzi\u0142o na dworzec, wszyscy p\u0142akali i si\u0119 ca\u0142owali. Najpierw odprowadzi\u0142y\u015bmy ojca na czesk\u0105 granic\u0119, samochodem. Tam si\u0119 po\u017cegnali\u015bmy i wr\u00f3ci\u0142y\u015bmy do Warszawy. W \u015bwi\u0119to zmar\u0142ych mama wsadzi\u0142a mnie do poci\u0105gu. Na peronie by\u0142o bardzo wiele os\u00f3b, kt\u00f3re p\u0142aka\u0142y. Nie zapomn\u0119 nigdy mojej przyjaci\u00f3\u0142ki A\u015bki \u2013 Joanny Boja\u0144czyk, dzisiaj jest dziennikark\u0105 \u2013 kt\u00f3ra bieg\u0142a szlochaj\u0105c za poci\u0105giem. To ostatnie wspomnienie jakie mam z Warszawy, z mojego wyjazdu. Mia\u0142am siedem walizek, w dw\u00f3ch by\u0142y pierzyny, nie wiem po co. Jecha\u0142am do Rzymu, gdzie mia\u0142am czeka\u0107 u Tonino na wiz\u0119 szwajcarsk\u0105, bo plan by\u0142 taki, \u017ce b\u0119d\u0119 studiowa\u0107 w Genewie.<\/p>\n Jecha\u0142a\u015b sama?<\/strong><\/p>\n Do granicy jecha\u0142 ze mn\u0105 m\u00f3j ch\u0142opak, Jurek Warman. Jego rodzice byli przyjaci\u00f3\u0142mi mamy. Razem z Markiem Edelmanem ukrywali si\u0119 w piwnicy na Promyka, na \u017boliborzu. To znana historia. To by\u0142 poci\u0105g z przesiadk\u0105 w Wiedniu. Jurek chcia\u0142 si\u0119 o\u017ceni\u0107, ale na szcz\u0119\u015bcie by\u0142am niepe\u0142noletnia. Na ca\u0142ej trasie widzia\u0142am cmentarze, bo na ka\u017cdym grobie pali\u0142y si\u0119 lampki. By\u0142o ponuro. I ja by\u0142am w strasznym stanie. Do dzisiaj z tego powodu nie lubi\u0119 po\u017cegna\u0144. Mama nie mog\u0142a tego zrozumie\u0107 i za ka\u017cdym razem, jak wyje\u017cd\u017ca\u0142am z Polski, odprowadza\u0142a mnie na lotnisko, cz\u0119sto z kwiatami. Mimo \u017ce prosi\u0142am, aby tego nie robi\u0142a. Pomijaj\u0105c ju\u017c, \u017ce nie wiadomo co zrobi\u0107 z kwiatami w samolocie. \u2013 A by\u0142y to olbrzymie bukiety, bo i niej wszystko by\u0142o przesadzone. Kiedy dotar\u0142am do Genewy, by\u0142am w absolutnej depresji. Ale najpierw by\u0142 Rzym, potem Pary\u017c z ojcem, kt\u00f3ry mia\u0142 tam wynaj\u0119te ma\u0142e mieszkanie. Mia\u0142 ju\u017c projekt wyjazdu do Toronto, gdzie proponowano mu ciekaw\u0105 prac\u0119. Kiedy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w Szwajcarii musz\u0119 zdawa\u0107 nast\u0119pn\u0105 matur\u0119, bo polska nie by\u0142a wa\u017cna, pojecha\u0142am do Fryburga. A potem zacz\u0119\u0142am studia.<\/p>\n Zosta\u0142a w Warszawie, bo musia\u0142a spakowa\u0107 ca\u0142e mieszkanie, wysy\u0142a\u0142a wszystkie meble do Rzymu, gdzie przecie\u017c mia\u0142a zamieszka\u0107 z Tonino. A jak ju\u017c wszystko wys\u0142a\u0142a, to zakocha\u0142a si\u0119 w przystojnym urz\u0119dniku z biura paszportowego. Mia\u0142 \u017con\u0119 i dzieci, by\u0142 od mamy du\u017co m\u0142odszy. Kiedy meble dotar\u0142y do Rzymu, mama powiedzia\u0142a Tonino, \u017ce je zostawia i wraca do Polski. My\u015bl\u0119, \u017ce ona nie chcia\u0142a tego ma\u0142\u017ce\u0144stwa. Nie mia\u0142a wyj\u015bcia. Odm\u00f3wili jej paszportu. Tonino by\u0142 jej jedynym wyj\u015bciem, \u017ceby nie wyje\u017cd\u017ca\u0107 z Polski jako \u017byd\u00f3wka.<\/p>\n Nie wr\u00f3ci\u0142a do Polski od razu. <\/strong><\/p>\n Na razie sp\u0119dza\u0142a sporo czasu w Rzymie, r\u00f3wnie\u017c na Sycylii, wraca\u0142a do Polski. Je\u017adzi\u0142a w obie strony. Musia\u0142a si\u0119 sama utrzyma\u0107, wi\u0119c t\u0142umaczy\u0142a dla w\u0142oskiego parlamentu oficjalne nudne dokumenty. Na pocz\u0105tku mia\u0142a \u0142adne mieszkanie, ale kiedy nie by\u0142o jej na nie sta\u0107, musia\u0142a je zmieni\u0107. Zacz\u0119\u0142a si\u0119 przeprowadza\u0107 a\u017c znalaz\u0142a si\u0119 w strasznej wilgotnej norze. W ko\u0144cu zwin\u0119\u0142a manatki i wr\u00f3ci\u0142a do Polski. Zacz\u0119\u0142a budowa\u0107 dom w Konstancinie, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 jej obsesj\u0105. Ci\u0105gle go powi\u0119ksza\u0142a. Ta budowa nie mia\u0142a ko\u0144ca.<\/p>\n Wr\u00f3ci\u0142a do tego m\u0119\u017cczyzny?<\/strong><\/p>\n W\u0142a\u015bciwie nigdy razem nie mieszkali,\u00a0 chocia\u017c mia\u0142 sw\u00f3j pok\u00f3j w tym domu. Chcia\u0142 mie\u0107 drzwi, bo w ca\u0142ym domu ich nie by\u0142o, wi\u0119c jedyne drzwi poza toalet\u0105, by\u0142y do pokoju, kt\u00f3ry sobie wybra\u0142.<\/p>\n Przyje\u017cd\u017ca\u0142a do ciebie?<\/strong><\/p>\n Na samym pocz\u0105tku raz, czy dwa razy, ale to te\u017c by\u0142o ponure, bo mia\u0142am wtedy ma\u0142y pokoik przy rodzinie, mama wynaj\u0119\u0142a pok\u00f3j w hotelu, mia\u0142a jeszcze troch\u0119 pieni\u0119dzy. Przez kilka dni mieszka\u0142y\u015bmy w tym jej pokoju i by\u0142o zupe\u0142nie jak na tratwie po\u015brodku morza.<\/p>\n A dlaczego w\u0142a\u015bciwie mia\u0142a\u015b studiowa\u0107 w Genewie? Logiczniejszy by\u0142by Pary\u017c z ojcem albo Rzym z mam\u0105. <\/strong><\/p>\n Chcia\u0142am studiowa\u0107 romanistyk\u0119. Najch\u0119tniej w Rzymie, ale uniwersytet nie dzia\u0142a\u0142, by\u0142y strajki. Rodzice kategorycznie odm\u00f3wili wys\u0142ania mnie na studia do Pary\u017ca, bo tam te\u017c by\u0142y strajki i do tego t\u0142ukli student\u00f3w. Zosta\u0142a spokojna Szwajcaria, gdzie od razu poczu\u0142am si\u0119 tak, jakbym na inn\u0105 planet\u0119 przyjecha\u0142a. Pytano mnie, jak si\u0119 czuj\u0119 w du\u017cym mie\u015bcie, a ja przyjecha\u0142am z Warszawy, po Pary\u017cu i Rzymie. Mia\u0142am zaliczy\u0107 semestr, czy dwa i pojecha\u0107 do ojca do Kanady. Ale sko\u0144czy\u0142am osiemna\u015bcie lat, zakocha\u0142am si\u0119 w m\u0142odym asystencie na uniwersytecie i powiedzia\u0142am, \u017ce nie jad\u0119, bo mam ch\u0142opaka. Ale to ju\u017c by\u0142y plany, kt\u00f3re nie mia\u0142y sensu. Po tym wszystkim nie mia\u0142am ochoty ani na mieszkanie z ojcem ani z matk\u0105. Zreszt\u0105 mama ju\u017c zostawi\u0142a Tonino.<\/p>\n Jak zareagowa\u0142?<\/strong><\/p>\n Straci\u0142am z nim kontakt. By\u0142 w szoku. Naprawd\u0119 mam\u0119 kocha\u0142. By\u0142 tym rozstaniem bole\u015bnie dotkni\u0119ty. Wiem, \u017ce Tonino kocha\u0142 mnie jak c\u00f3rk\u0119. Jeszcze kiedy by\u0142am w Polsce, pisa\u0142 do mnie wspania\u0142e listy. Takie, jakie si\u0119 pisze do doros\u0142ej osoby. Bardzo du\u017co rozmawiali\u015bmy o polityce. Po latach dowiedzia\u0142am si\u0119, \u017ce si\u0119 ponownie o\u017ceni\u0142, \u017ce ma syna. Ucieszy\u0142am si\u0119. Mia\u0142am zamiar nawi\u0105za\u0107 z nim kontakt, ale nie zd\u0105\u017cy\u0142am. Umar\u0142.<\/p>\n Kiedy relacja z mam\u0105 si\u0119 rozlu\u017ani\u0142a?<\/strong><\/p>\n Zaraz po moim wyje\u017adzie. Na pewno mia\u0142am jej za z\u0142e, \u017ce mnie wypu\u015bci\u0142a sam\u0105 w \u015bwiat. P\u00f3\u017aniej by\u0142o mi coraz trudniej nawi\u0105za\u0107 kontakt z rodzicami, bo ojciec z ortodoksyjnego komunisty sta\u0142 si\u0119 ortodoksyjnym \u017bydem. Mama sta\u0142a si\u0119 gorliw\u0105 katoliczk\u0105. Pod koniec \u017cycia podobno przesz\u0142a na prawos\u0142awie. I nie pytaj mnie, czy to rozumiem. Bo nie wiem, jak zrozumie\u0107 kobiet\u0119, kt\u00f3ra w czasie wojny nie czu\u0142a strachu. Wyprowadza\u0142a ludzi z oboz\u00f3w i getta, przewozi\u0142a bro\u0144, zasypia\u0142a niemieckim oficerom na ramionach w poci\u0105gu a po wojnie to wszystko wymaza\u0142a. Ba\u0142a si\u0119 dekonspiracji. \u017by\u0142a w strachu i samoudr\u0119czeniu. Sta\u0142a si\u0119 kim\u015b kompletnie innym. Wszyscy mi t\u0142umaczyli, \u017ce mama si\u0119 tak zachowuje, bo mia\u0142a straszn\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107. Niestety, bardzo du\u017co ludzi mia\u0142o tak\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, ale nie zwalnia ich to z odpowiedzialno\u015bci.<\/p>\n Przyje\u017cd\u017ca\u0142a czasami?<\/strong><\/p>\n Przyje\u017cd\u017ca\u0142a, ale zabiera\u0142a sob\u0105 bardzo du\u017co miejsca. Przywozi\u0142a tobo\u0142y ubra\u0144 i jedzenia. Wszystko w ilo\u015bci przesadzonej. Kiedy si\u0119 rozpakowa\u0142a, nie zostawa\u0142o miejsca do \u017cycia.\u00a0 Ka\u017cdy lubi podarunki, ale ona nimi zarzuca\u0142a.<\/p>\n Mo\u017ce chcia\u0142a ci co\u015b zrekompensowa\u0107?<\/strong><\/p>\n Bardzo mo\u017cliwe, ale nie mia\u0142am dystansu, \u017ceby to zrozumie\u0107. Nie s\u0105dzi\u0142am, \u017ce to mo\u017ce by\u0107 jaka\u015b rekompensata. By\u0142a bardzo inwazyjna. Poza tym mia\u0142a potrzeb\u0119 rywalizacji.<\/p>\n By\u0142o trudno z ni\u0105 wsp\u00f3\u0142\u017cy\u0107. Zawsze musia\u0142a by\u0107 w centrum uwagi, to by\u0142o nieprzyjemne. To wtedy odkry\u0142am, \u017ce jest kompletn\u0105 egocentryczk\u0105. To nie by\u0142a osoba, z kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna by\u0142o normalnie zje\u015b\u0107 \u015bniadanie, ca\u0142y czas musia\u0142am by\u0107 do jej dyspozycji. Kiedy zacz\u0119\u0142a pisa\u0107 wiersze, odnosi\u0107 sukcesy, pr\u00f3bowa\u0142a na mnie wymusi\u0107 taki sam podziw jak u innych. Powtarza\u0142a wko\u0142o, co kto powiedzia\u0142, jak j\u0105 pochwali\u0142. To wszystko, aby mnie przekona\u0107, \u017ce jest wspania\u0142ym cz\u0142owiekiem. M\u00f3wi\u0142a, \u017ce nie rozumie, jak mog\u0119 tego nie widzie\u0107, dlaczego jej nie doceniam. To by\u0142o strasznie nachalne. Kiedy\u015b powiedzia\u0142a: ty mnie nie lubisz. I rzeczywi\u015bcie w ko\u0144cu tak si\u0119 sta\u0142o. Ten podziw, jaki dla niej mia\u0142am w dzieci\u0144stwie znikn\u0105\u0142. Ale co mia\u0142am czu\u0107? Kiedy przyje\u017cd\u017ca\u0142am do Warszawy, \u015bledzi\u0142a wszystkie moje kroki, sprawdza\u0142a z kim id\u0119, gdzie, na jak d\u0142ugo. Nie chcia\u0142am m\u00f3wi\u0107, zrobi\u0142am si\u0119 zamkni\u0119ta w sobie. Obdzwania\u0142a wszystkich przyjaci\u00f3\u0142, \u017ceby mnie sprawdzi\u0107. Pr\u00f3bowa\u0142a mnie zmusi\u0107, \u017cebym sp\u0119dza\u0142a z ni\u0105 jeszcze wi\u0119cej czasu. A kiedy z ni\u0105 zostawa\u0142am, robi\u0142a mi psychoanalizy. Nawet nie chcia\u0142am u niej mieszka\u0107. Zostawa\u0142am u Ireny Rybczy\u0144skiej-Holland. Po prostu musia\u0142am si\u0119 zmusza\u0107, \u017ceby si\u0119 z mam\u0105 widywa\u0107. Czu\u0142am si\u0119 te\u017c winna, \u017ce nie mam ochoty na spotkania z ni\u0105. Kilka razy powiedzia\u0142am jej przez telefon, co czuj\u0119, pr\u00f3bowa\u0142am j\u0105 przekona\u0107, \u017ceby mnie pos\u0142ucha\u0142a. I raz prawie mnie us\u0142ysza\u0142a. \u2013 M\u00f3wi\u0142am, \u017ceby przesta\u0142a\u00a0 stara\u0107 si\u0119 przerobi\u0107 mnie na siebie, \u017ceby po prostu przyj\u0119\u0142a mnie tak\u0105 jaka jestem, z wadami, z zaletami, to mo\u017ce kiedy\u015b b\u0119dziemy mog\u0142y si\u0119 porozumie\u0107. Ale to by\u0142o dla niej niemo\u017cliwe. Ka\u017cda rozmowa by\u0142a przekonywaniem mnie, jak jest wa\u017cna.<\/p>\n Co my\u015blisz o niej dzisiaj?<\/strong><\/p>\n Teraz jest mi jej po prostu \u017cal. Jej \u017cycie mog\u0142o by\u0107 prostsze, mniej skomplikowane, mniej wymy\u015blone, mog\u0142a si\u0119 troch\u0119 odpr\u0119\u017cy\u0107. Mnie jest mamy \u017cal, bo zniszczy\u0142a relacj\u0119 z c\u00f3rk\u0105, a mia\u0142a tylko jedn\u0105. Bardzo chcia\u0142a mie\u0107 syna, co mi powtarza\u0142a, kiedy by\u0142am dzieckiem, ale niestety mia\u0142a c\u00f3rk\u0119.<\/p>\n Co czu\u0142a\u015b, kiedy po jej \u015bmierci sprzedawa\u0142a\u015b ten ogromny dom w Konstancinie?<\/strong><\/p>\n Naprawd\u0119? – Du\u017c\u0105 ulg\u0119. Kiedy do mnie napisa\u0142e\u015b t\u0142umacz\u0105c, \u017ce chcesz o mamie pisa\u0107, zdziwi\u0142am si\u0119. P\u00f3\u017aniej, kiedy ta praca ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 kolejny rok, a potem kolejny napisa\u0142am ci, \u017ce ju\u017c wi\u0119cej ci nie pomog\u0119. Do\u015b\u0107. Nie mog\u0142am ju\u017c siedzie\u0107 w tej rodzinnej historii. Sprawy wci\u0105\u017c by\u0142y dla mnie trudne. Okaza\u0142o si\u0119, jak wiele nie wiem. Jak wiele jest tajemnic. Zapyta\u0142e\u015b mnie, co wiem o pierwszej \u017conie ojca, a ja nie wiedzia\u0142am, \u017ce przed mam\u0105 mia\u0142 \u017con\u0119. Tajemnice by\u0142y po ka\u017cdej stronie. Wci\u0105gn\u0105\u0142e\u015b mnie w nie. Kiedy pojechali\u015bmy razem zobaczy\u0107 maj\u0105tki nale\u017c\u0105ce do Krongold\u00f3w, moich pradziadk\u00f3w, w okolicach Rypina, my\u015bla\u0142am, \u017ce to nie b\u0119dzie mia\u0142o dla mnie znaczenia. Ale kiedy znale\u017ali\u015bmy si\u0119 w Przywitowie, gdzie nic ju\u017c nie zosta\u0142o, poczu\u0142am jak\u0105\u015b wi\u0119\u017a z rodzin\u0105. Byli\u015bmy w s\u0105dzie, ogl\u0105dali\u015bmy hipoteki. I nagle z tych ksi\u0105g wypada\u0142y imiona i nazwiska moich krewnych, o kt\u00f3rych nie mia\u0142am poj\u0119cia. Pradziadkowie Wolf i Brandla, siedmioro ich dzieci \u2013 Abraham, J\u00f3zef, Izaak, Jenta, Chana-Mindla, \u0141aja i Bajla. I ich dzieci. A potem w Warszawie posz\u0142am zobaczy\u0107 \u201ePekin\u201d, s\u0142ynn\u0105 kamienic\u0119 na Z\u0142otej, kt\u00f3r\u0105 zbudowa\u0142 m\u00f3j pradziadek. A potem dom, w kt\u00f3rym wychowa\u0142a si\u0119 moja mama, ale tego domu ju\u017c nie ma. M\u00f3wi\u0142am sobie, \u017ce tego domu nie b\u0119dzie. Ale posz\u0142am i si\u0119 tam przewr\u00f3ci\u0142am. To jedyne rodzinne zdj\u0119cie mama mia\u0142a g\u0142\u0119boko schowane. Zabra\u0142am je po jej \u015bmierci i postawi\u0142am w domu, na biblioteczce. Uzna\u0142am, \u017ce nie b\u0119d\u0105 si\u0119 d\u0142u\u017cej ukrywa\u0107. A potem przeczyta\u0142am twoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119. Ba\u0142am si\u0119 tej lektury. Ba\u0142am si\u0119 ksi\u0105\u017cki o swojej mamie. Przeczyta\u0142am o fascynuj\u0105cej kobiecie, kt\u00f3ra mia\u0142a trzy \u017cycia i jedn\u0105 twarz. Wyzwoli\u0142am si\u0119.<\/p>\n *<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n DZIECI HOLOCAUSTU M\u00d3WI\u0104. Tom pi\u0105ty.<\/strong><\/p>\n Cokolwiek. Chocia\u017c strz\u0119p pami\u0119ci, jakie\u015b nazwisko, imi\u0119, karta z zapisan\u0105 dat\u0105 urodzenia, przechowywana przez lata bluzeczka Romualdy Mansfeld-Booth, adres, a mo\u017ce okruchy op\u0142atka, kt\u00f3re wysypuj\u0105 si\u0119 po kilkudziesi\u0119ciu latach z listu mamy Ludwika Kornblita, listu z 1943 roku, w kt\u00f3rym zapisane s\u0105 \u017cyczenia: \u201ei mam nadziej\u0119, \u017ce wszyscy b\u0119dziemy razem\u201d.<\/p>\n Albo cho\u0107by pami\u0119\u0107, \u017ce ojciec lubi\u0142 pogwizdywa\u0107, co wspomina Hanna Wehr.<\/p>\n Kim jestem? Kim byli moi rodzice? Jacy byli? \u2013 To wraca jak mantra w ka\u017cdym z tom\u00f3w wspomnie\u0144 \u201eDzieci Holocaustu m\u00f3wi\u0105\u201d, \u015bwiadectwa, do kt\u00f3rego nam\u00f3wi\u0142 najpierw prof. Jakub Gutenbaum, a po nim inni. Najnowszy, pi\u0105ty zredagowa\u0142a i przygotowa\u0142a do druku Anna Ko\u0142aci\u0144ska-Ga\u0142\u0105zka.<\/p>\n \u201eCzy kilkuletnie dziecko jest w stanie zapami\u0119ta\u0107 rzeczy wa\u017cne i wp\u0142ywaj\u0105ce na doros\u0142e \u017cycie?\u201d \u2013 pyta w swoim tek\u015bcie Anna Szpanowska, jedna z tych os\u00f3b, kt\u00f3re zak\u0142ada\u0142y Stowarzyszenie Dzieci Holocaustu w Polsce. I dalej: \u201eZawsze trudno by\u0142o mi pogodzi\u0107 dwa punkty widzenia. Z jednej \u2013 potrzeb\u0119, by zostawi\u0107 cho\u0107 ma\u0142y \u015blad dla potomnych. Z drugiej \u2013 przekonanie, \u017ce bardzo niewiele mog\u0119 powiedzie\u0107 o sobie, tak by wnie\u015b\u0107 elementy nowe czy oryginalne we wspomnienia tych, kt\u00f3rych wojna dotkn\u0119\u0142a jako dzieci\u201d.<\/p>\n \u201eTak du\u017co ju\u017c zosta\u0142o na ten temat napisane, czy warto jeszcze wi\u0119cej pisa\u0107? Najwa\u017cniejszy pow\u00f3d to ocalenie pami\u0119ci po tych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li\u201d \u2013 pisze Hanna Wehr.<\/p>\n By\u0107 mo\u017ce te pytania uzasadnione s\u0105 z perspektywy badaczy Holocaustu. Ksi\u0105\u017cki trafiaj\u0105 jednak do czytelnika. By\u0107 mo\u017ce kiedy\u015b stan\u0105 si\u0119 nie tyle \u015bwiadectwem, chocia\u017c bezsprzecznie \u015bwiadectwem s\u0105, co podstaw\u0105 w programie edukacyjnym. Ju\u017c dzisiaj nale\u017c\u0105cy do Stowarzyszenia ocaleni s\u0105 zapraszani do szk\u00f3\u0142, i ch\u0119tnie te zaproszenia przyjmuj\u0105. Tylko tak mo\u017cna uwra\u017cliwia\u0107, uczy\u0107 empatii ale i historii, zw\u0142aszcza historii, kt\u00f3ra jest zak\u0142amywana. Przecie\u017c te wspomnienia doros\u0142ych i starych dzieci uderzaj\u0105 zar\u00f3wno form\u0105 sk\u0142adanej relacji jak i pr\u00f3b\u0105 zrozumienia siebie samych.<\/p>\n To\u017csamo\u015b\u0107. \u2013 By\u0107 mo\u017ce jeden z najwa\u017cniejszych temat\u00f3w XXI wieku. Bo kim jestem nie znaj\u0105c swojej to\u017csamo\u015bci? Wa\u017cne jest, \u017ceby wiedzie\u0107. Dlatego ocaleni, uratowani trzymaj\u0105 si\u0119 tych zapami\u0119tanych albo us\u0142yszanych fragment\u00f3w i jad\u0105 zobaczy\u0107 dom, w kt\u00f3rym si\u0119 urodzili, pozna\u0107 kogo\u015b, kto zna\u0142 rodzic\u00f3w, a mo\u017ce zna\u0142 ich samych? Mo\u017ce co\u015b wie, a je\u015bli wie, je\u015bli zna\u0142, to jest jak z rodziny. Przecie\u017c by\u0142 jaki\u015b \u015bwiat, kt\u00f3rego te dzieci by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105. By\u0142 sobie \u015bwiat, o kt\u00f3rym Monika Goldwasser napisa\u0142a: \u201eUrodzi\u0142am si\u0119 w czasie kiedy wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi mojego pochodzenia umiera\u0142a\u201d. Wstrz\u0105saj\u0105ce s\u0105 dwa zdania z zamykaj\u0105cego ten tom wspomnienia Piotra Sztymy, kt\u00f3ry opowiada o sobie i swojej matce \u2013 mia\u0142a siedemna\u015bcie lat, kiedy go urodzi\u0142a. \u201eOboje byli\u015bmy wi\u0119c dzie\u0107mi Holocaustu\u201d \u2013 pisze. Wi\u0119c te dwa zdania: \u201eW swoich ostatnich chwilach przenios\u0142a si\u0119 do szcz\u0119\u015bliwej krainy swojego dzieci\u0144stwa. Wydawa\u0142o jej si\u0119, \u017ce s\u0105 przy niej jej rodzice. M\u00f3wi\u0142a do nich w jidysz\u201d.<\/p>\n Przypomina si\u0119 od razu autobiograficzna powie\u015b\u0107 Magdaleny Tulli \u201eW\u0142oskie szpilki\u201d. Matka, kt\u00f3ra ca\u0142e \u017cycie nie opowiada\u0142a o swojej obozowej przesz\u0142o\u015bci, paradoksalnie, kiedy jest u kresu, kiedy gubi pami\u0119\u0107, zamyka si\u0119 w tamtym \u015bwiecie i trac\u0105c pami\u0119\u0107 zaczyna m\u00f3wi\u0107 o tym, co przez ca\u0142e \u017cycie ukrywa\u0142a, a nawet wtr\u0105ca\u0107 opiekuj\u0105c\u0105 si\u0119 ni\u0105 c\u00f3rk\u0119 do tamtej rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n Pami\u0119\u0107 i zapomnienie. Irena Szczurek rozstaj\u0105c si\u0119 z rodzicami w getcie zapomnia\u0142a zupe\u0142nie o rodzonej mamie. \u201eNie pami\u0119tam Jej. Znikn\u0119\u0142a z mojej pami\u0119ci, bardzo bole\u015bnie odczuwam ten fakt\u201d.<\/p>\n Kadisz Jatom \u2013 kadisz sierocy. To tytu\u0142 wiersza Jerzego Bandery, ale r\u00f3wnie dobrze m\u00f3g\u0142by by\u0107 tytu\u0142em tego tomu. Na poznanie prawdy o sobie Jerzy Bander czeka\u0142 pi\u0119\u0107dziesi\u0105t osiem lat. W 2001 roku zwierzy\u0142 si\u0119, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 w wi\u0119zieniu gestapo w Samborze w sierpniu 1942 roku. \u201eTy jeste\u015b m\u00f3j dzidziu\u015b\u201d \u2013 krzykn\u0119\u0142a s\u0142ysz\u0105c to inna cz\u0142onkini Stowarzyszenia. By\u0142a w tamtym wi\u0119zieniu, w celi z dwudziestoma innymi kobietami. Kto\u015b wrzuci\u0142 do celi nagie niemowl\u0119, ch\u0142opca. Kobiety go wytar\u0142y i zawin\u0119\u0142y w jej p\u0142aszczyk. Poniewa\u017c tego popo\u0142udnia zosta\u0142a wyprowadzona z wi\u0119zienia, nie wiedzia\u0142a, co sta\u0142o si\u0119 z ch\u0142opcem.<\/p>\n To ty jeste\u015b m\u00f3j ch\u0142opiec. To ty jeste\u015b moja dziewczynka. \u2013 To s\u0142owa, jakie \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u2013 chcia\u0142yby us\u0142ysze\u0107 wszystkie dzieci Holocaustu, nieustaj\u0105ce w poszukiwaniu w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci, przesz\u0142o\u015bci swojej rodziny, gotowe czeka\u0107 na prawd\u0119 o sobie latami, przemierzy\u0107 tysi\u0105ce kilometr\u00f3w. Bo to, co bije z ka\u017cdej z opublikowanych w tomie relacji to samotno\u015b\u0107. Samotno\u015b\u0107 dziecka, wyniesionego poza getto, samotno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d obcych. Czyli tak naprawd\u0119 samotno\u015b\u0107 doros\u0142ego, bo ka\u017cde z tych dzieci by\u0142o doros\u0142e. A p\u00f3\u017aniej te\u017c, po wojnie, samotno\u015b\u0107 doros\u0142ego, kt\u00f3ry poszukuje siebie, tamtego dziecka, czasem samotno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d bliskich.<\/p>\n \u201ePrzez pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat nie zna\u0142am mojego prawdziwego imienia i nazwiska, daty urodzenia, nie wiedzia\u0142am, kim byli moi rodzice\u201d \u2013 m\u00f3wi Romualda Mansfeld-Booth, kt\u00f3ra we wprost cudownych okoliczno\u015bciach odnajduje rodzin\u0119. Potwierdzi to jeszcze badaniami DNA. Odzyska\u0142a \u015bwiat, o kt\u00f3rego istnieniu nie mia\u0142a poj\u0119cia.<\/p>\n O odzyskiwaniu \u015bwiata niedawno opowiada\u0142a mi Inka, Joanna Sobolewska-Pyz. P\u00f3\u0142tora roku temu odnalaz\u0142a gr\u00f3b swoich pradziadk\u00f3w na cmentarzu \u017cydowskim. \u201eTy nie wiesz, co to jest odnale\u017a\u0107 gr\u00f3b pradziadk\u00f3w, mie\u0107 miejsce, do kt\u00f3rego si\u0119 przynale\u017cy\u201d. I o krzyku, jaki wydoby\u0142a z siebie, kiedy rozmawia\u0142a ze znajomym rodziny, kiedy us\u0142ysza\u0142a o rodzinie po raz pierwszy co\u015b od osoby, kt\u00f3ra j\u0105 zna\u0142a. O krzyku, kt\u00f3rego nigdy przedtem i nigdy p\u00f3\u017aniej z siebie nie wydoby\u0142a.<\/p>\n \u201eMy\u015bla\u0142em, \u017ce jestem jedynym \u017cydowskim dzieckiem, kt\u00f3remu uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 i \u017ce powinienem uczyni\u0107 wszystko, aby przetrwa\u0107 i opowiedzie\u0107 innym o wielkiej tragedii, jaka mnie spotka\u0142a\u201d \u2013 czytam we wspomnieniu Joska Inwentarza, kt\u00f3re spisa\u0142 Sprawiedliwy W\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata, Witold Lisowski, a zredagowa\u0142 Marian Kalwary, r\u00f3wnie\u017c dziecko Holokaustu.<\/p>\n S\u0142owem, kt\u00f3re pojawia si\u0119 w wi\u0119kszo\u015b\u0107 wspomnie\u0144, i to odmienianym przez wszystkie przypadki jest \u201ecud\u201d. Jurek Yehuda Glass, kt\u00f3rego relacj\u0119 spisa\u0142a Aleksandra Doma\u0144ska, autorka fenomenalnej ksi\u0105\u017cki \u201eUlica cioci Oli\u201d m\u00f3wi: \u201eWydaje mi si\u0119, \u017ce bardzo ma\u0142o by\u0142o takich cud\u00f3w \u2013 je\u017celi w og\u00f3le\u2026\u201d A przecie\u017c \u201eDzieci Holocaustu m\u00f3wi\u0105\u201d to Pi\u0119cioksi\u0105g o niewyobra\u017calnej tragedii i niedaj\u0105cym si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107 cudzie. Cudzie, kt\u00f3ry dokonywa\u0142 si\u0119 ka\u017cdego dnia, w ka\u017cdej z tych historii. O przetrwaniu. Dzi\u0119ki pomocy innym, dzi\u0119ki splotom okoliczno\u015bci, wreszcie instynktowi samozachowawczemu i sile, jak\u0105 mia\u0142y dzieci Holocaustu, dzisiejsi cz\u0142onkowie Stowarzyszenia, dla mnie bohaterzy.<\/p>\n To Pi\u0119cioksi\u0105g prawdy. Ale \u2013 jak pisze Hanna Wehr: \u201ePotrzeba pokazania ca\u0142ej prawdy wymaga podania r\u00f3wnie\u017c tego, o czym nie ma si\u0119 ochoty pisa\u0107\u201d.<\/p>\n Wstrz\u0105saj\u0105ce wspomnienie Margarity Turkow, c\u00f3rki artyst\u00f3w Diany Blumenfeld i Jonasa Turkowa, zapisane przez Halin\u0119 Szostkiewicz jest te\u017c zapisem sadystycznego wr\u0119cz zn\u0119cania si\u0119 nad wyprowadzon\u0105 z getta dziewczynk\u0105 przez Polk\u0119, do kt\u00f3rej trafi\u0142a. Znalaz\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d obcych, kt\u00f3rzy jej nie kochali.<\/p>\n Jest te\u017c przypis od redakcji: \u201enie podajemy nazwiska osoby, kt\u00f3ra przechowa\u0142a autork\u0119, ze wzgl\u0119du na jej kompromituj\u0105ce post\u0119powanie wobec dziewczynki\u201d. I s\u0142owo \u201ekompromituj\u0105ce\u201d to oczywi\u015bcie eufemizm.<\/p>\n Margarita Turkow marzy\u0142a o tym, aby dosta\u0107 si\u0119 pod opiek\u0119 klasztoru. Jak\u017ce inaczej brzmi\u0105 wspomnienia Katarzyny Meloch, kt\u00f3ra trafi\u0142a do Turkowic, pod opiek\u0119 siostry Ireny.<\/p>\n \u201eGdybym mia\u0142a talent epicki, pisa\u0142abym o turkowickich nocach i dniach. Ale jestem tylko reporterk\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u201d.<\/p>\n Byli tacy, kt\u00f3rzy pomagali. I byli tacy, kt\u00f3rzy oddawali w r\u0119ce gestapo czy \u017candarmerii. Ale byli te\u017c tacy, jak W\u0142adys\u0142aw Seroczy\u0144ski, kt\u00f3ry widz\u0105c oddawan\u0105 w r\u0119ce \u017candarma Jadwig\u0119 Hreniak zacz\u0105\u0142 przekonywa\u0107 go, aby uratowa\u0142 dziecko.<\/p>\n \u201ePowiedzia\u0142, \u017ce bez wzgl\u0119du na konsekwencje, nikomu mnie nie odda. Gdy zjawi\u0142 si\u0119 \u017candarm, odci\u0105gn\u0105\u0142 go na bok i d\u0142ugo z nim po niemiecku rozmawia\u0142. W ko\u0144cu Niemiec odwr\u00f3ci\u0142 si\u0119, powiedzia\u0142, \u017ce sam zostawi\u0142 w domu ma\u0142e dzieci\u2026 i poszed\u0142. Do dzi\u015b widz\u0119 t\u0119 scen\u0119. Wydaje mi si\u0119 nawet, \u017ce wychodz\u0105c mia\u0142 \u0142zy w oczach\u201d.<\/p>\n Co wi\u0119c musia\u0142 powiedzie\u0107?<\/p>\n Jak\u0105 mie\u0107 determinacj\u0119?<\/p>\n Jaka jest tajemnica ratowania i tajemnica przetrwania?<\/p>\n Jak\u0105 trzeba mie\u0107 si\u0142\u0119?<\/p>\n A gdyby go wtedy, tamtego dnia, w tamtym miejscu o tej porze nie by\u0142o?<\/p>\n (tekst wyg\u0142osi\u0142em na promocji pi\u0105tego tomu „Dzieci Holocaustu m\u00f3wi\u0105” w Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich 20 lutego 2014 r.)<\/p>\n *<\/p>\n DLA MNIE TO PRAWIE \u015aWI\u0118TY, DLA \u015aWIATA BY\u0141 NIKIM<\/strong><\/p>\n Z Yannickiem Haenelem rozmawia Remigiusz Grzela Gdzie pozna\u0142 pan mentalno\u015b\u0107 Polak\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 opisa\u0142 pan w swojej powie\u015bci?<\/strong> (pa\u017adziernik 2009)<\/p>\n *<\/p>\n JESTEM T\u0104, KT\u00d3RA TAM BY\u0141A<\/strong><\/p>\n <\/p>\n Z Irit Amiel rozmawia Remigiusz Grzela<\/strong><\/p>\n Tel Awiw, 2012<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n Jak by\u0142o z pisaniem \u201eEgzaminu z Zag\u0142ady\u201d?<\/strong> (A dnia trzeciego podni\u00f3s\u0142szy oczy ujrza\u0142 miejsce z daleka na ulicy Przemys\u0142owej na granicy getta. A gdy oboje szli pospo\u0142u, rzek\u0142a Irenka ojcu swemu: A gdzie\u017c ofiara ca\u0142opalenia? A Leon rzek\u0142: Wida\u0107 ciebie upatrzy\u0142 sobie B\u00f3g na ofiar\u0119 c\u00f3rko moja, wi\u0119c my poczo\u0142gajmy si\u0119 jeszcze troch\u0119 \u017ceby\u015b ze \u015bciany wyskoczy\u0142a w \u017cycie.<\/em> \u2013 fragment wiersza \u201ePr\u00f3ba\u201d)<\/p>\n I nagle taka scena. Moje osiemdziesi\u0105te urodziny. Siedzimy nad morzem, w Izraelu. Noa, moja wnuczka trzyma syna, mojego prawnuka. Wszyscy maj\u0105 bia\u0142e koszulki, na kt\u00f3rych jest napisane: \u201eWe love you, Bobe\u201d, bo m\u00f3wi\u0105 na mnie Bobe. I nagle taki przeb\u0142ysk: zobacz, to wszystko on zrobi\u0142, m\u00f3j ojciec. On, kt\u00f3ry mnie tam wepchn\u0105\u0142. Dla mnie to jest biblijna przypowie\u015b\u0107. Twoim zdaniem nie jest? (Moja pachn\u0105ca paryskim wieczorem matka <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n A o ucieczce z Polski mi opowiesz?<\/strong> <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/remigiusz-grzela.pl\/wp-content\/uploads\/2012\/01\/27540338_986593061498413_8267252476762000136_n.jpg\")
<\/a><\/a><\/a>
Fot.: Radoslaw NAWROCKI \/ PMPG POLSKIE MEDIA SA<\/figcaption><\/figure>\n
\nGdzie dzikie jab\u0142onie, w ustroniu si\u0119 schroni\u0119.
\nTam p\u0142onne s\u0105 grusze, od zi\u00f3\u0142 si\u0119 udusz\u0119
\nI w trawy stuletnie upadn\u0119 bezwiednie.
\nNa \u015bcie\u017cce donik\u0105d dziewanny, iglice,
\nPrzez p\u00f3\u0142mrok do mroku, po sw\u0105 tajemnic\u0119.<\/p>\n
\nM\u00f3wi te\u017c: \u017bycie nie potrzebuje ani ciebie ani mnie.<\/p>\n
\n\u017bycie ma najwi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107.
\nWolno\u015b\u0107 ma najwi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107.
\nGdyby nie napisa\u0142a tego Oriana Fallaci, mog\u0142aby to powiedzie\u0107 Ewa B\u0142aszczyk.<\/p>\n
\nSzkoda jej czasu na bana\u0142, na \u0142atwizn\u0119.
\nNawet gdyby spojrze\u0107 na wa\u017cniejsze role z jej ostatnich lat \u2013 w teatrze: Fay odsiaduj\u0105ca wyrok do\u017cywocia w spektaklu \u201eWi\u0119\u017a\u201d Munro, Ksi\u0119\u017cna w \u201eNienasyceniu\u201d Witkiewicza, Joan w \u201eRoku magicznego my\u015blenia\u201d (autorka Joan Didion opisa\u0142a omal bli\u017aniacze do\u015bwiadczenie do tego, kt\u00f3re prze\u017cy\u0142a Ewa B\u0142aszczyk), Barbara w psychodramie \u201eSierpie\u0144\u201d Tracy Letts (i to przed filmem z Meryl Streep), toksyczna matka w spektaklu \u201eJaskinia\u201d Arka Tworusa. Wreszcie bezkompromisowa Oriana Fallaci w ostatniej chwili przed \u015bmierci\u0105, z filmem ca\u0142ego \u017cycia jaki przewija si\u0119 jej przed oczami.
\nA wielkie role filmowe: Klara w \u201eNadzorze\u201d Wies\u0142awa Saniewskiego, Beata w \u201eNic \u015bmiesznego\u201d Marka Koterskiego, Czes\u0142awa Okni\u0144ska w \u201eMistyfikacji\u201d Marka Koprowicza, Ciotka Agata w \u201eZa niebieskimi drzwiami\u201d Mariusza Paleja \u2013 ta ostatnia jest by\u0107 mo\u017ce jej najbardziej osobist\u0105 wypowiedzi\u0105.
\nA przecie\u017c by\u0142y te\u017c wa\u017cne role niemieckoj\u0119zyczne.<\/p>\n
\nWidzowie to czuj\u0105. Kiedy w stanie wojennym gra\u0142a Juli\u0119 i sz\u0142a z Romeem w g\u0142\u0105b sceny, na scen\u0119 wesz\u0142a dziewczyna z widowni. Szli obok, wi\u0119c po\u0142\u0105czy\u0142a im d\u0142onie. Odprowadza\u0142a ich tak, aby szli razem, trzymaj\u0105c si\u0119. Wtedy, w stanie wojennym, gdzie by\u0142o jakie\u015b poczucie samotno\u015bci.<\/p>\n<\/a>
Fot.: Radoslaw NAWROCKI \/ PMPG POLSKIE MEDIA SA<\/figcaption><\/figure>\n<\/a>Min\u0119\u0142o czterdzie\u015bci lat odk\u0105d Wydawnictwo Literackie opublikowa\u0142o jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych ksi\u0105\u017cek XX wieku \u201eZd\u0105\u017cy\u0107 przed Panem Bogiem\u201d, ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3ra zmieni\u0142a reporta\u017c, chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107 szerzej: dziennikarstwo w Polsce. Hanna Krall pokaza\u0142a, \u017ce opowie\u015b\u0107 o wielkiej historii, aby mia\u0142a si\u0142\u0119 ra\u017cenia, potrzebuje prostych s\u0142\u00f3w, w jakim\u015b sensie uzwyczajnienia niezwyk\u0142ych wydarze\u0144.<\/p>\n<\/a>Pani Profesor urodzi\u0142a si\u0119 w Warszawie. Jej mama, Janina Badior pochodzi\u0142a\u00a0z bardzo zamo\u017cnej rodziny – by\u0142a dziedziczk\u0105 Simon\u00f3w, tych od \u201eSimon i Stecki\u201d i bankier\u00f3w Badior\u00f3w. Wi\u0105\u017c\u0105c si\u0119 ze skromnym bibliotekarzem, badaczem\u00a0a przede wszystkim idealist\u0105 Janem Muszkowskim wybra\u0142a zwyk\u0142y, niezamo\u017cny los, za to u boku cz\u0142owieka, kt\u00f3ry wierzy w duchowy i intelektualny rozw\u00f3j spo\u0142ecze\u0144stwa w pa\u0144stwie, kt\u00f3re dopiero co powr\u00f3ci\u0142o na map\u0119 \u015bwiata. Te dwie rodziny nie s\u0105 bez znaczenia. Z jednej strony obserwowa\u0142a Joanna Muszkowska elegancki dom dziadka w Alejach Ujazdowskich, z drugiej ogromny wysi\u0142ek swojego ojca, kt\u00f3ry podj\u0105\u0142 zadanie doko\u0144czenia bibliografii polskiej Estreichera, zapisuj\u0105c ka\u017cd\u0105 pozycj\u0119 wydrukowan\u0105 w Polsce. Robi\u0142 to cz\u0119sto po pracy, po\u015bwi\u0119caj\u0105c tej bibliografii wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia. Kiedy omal j\u0105 sko\u0144czy\u0142, wybuch\u0142a wojna, a bibliografia sp\u0142on\u0119\u0142a. A jednak po przegranej ca\u0142ego \u017cycia, zacz\u0105\u0142 od nowa.<\/p>\n
\nW obozie przesz\u0142a tyfus plamisty, czerwonk\u0119, \u017c\u00f3\u0142taczk\u0119. Ale Ravensbruck to by\u0142 te\u017c pocz\u0105tek medycyny. Obserwuj\u0105c prac\u0119 lekarek, kt\u00f3re nie mia\u0142y do dyspozycji dos\u0142ownie nic, nawet lek\u00f3w, zdecydowa\u0142a o swojej przysz\u0142o\u015bci. Zobaczy\u0142a,
\n\u017ce lekarz mo\u017ce pom\u00f3c nawet maj\u0105c puste r\u0119ce.\u00a0 Wielu, kt\u00f3rzy do\u015bwiadczyli
\nw czasie wojny najgorszego wybiera\u0142o medycyn\u0119 \u2013 Alina Margolis, Marek Edelman, z kt\u00f3rymi zreszt\u0105 studiowa\u0142a w \u0141odzi na jednym roku. Do \u0141odzi, gdzie byli jej rodzice, przysz\u0142a z Ravensbruck, po wyzwoleniu obozu, w pasiaku. Kiedy wesz\u0142a do hotelu, w kt\u00f3rym mieszkali jej rodzice, portier nie chcia\u0142 jej wpu\u015bci\u0107. \u2013 W og\u00f3le nie wiedzia\u0142, co ten pasiak znaczy, \u017ce co\u015b takiego, taka \u0142achudra jak ja istnieje\u2026 Pewnie my\u015bla\u0142, \u017ce jestem \u017cebraczk\u0105.<\/p>\n
\n\u017ce pani profesor m\u00f3wi ju\u017c z Innej strony. Mia\u0142a st\u0142umiony g\u0142os i by\u0142a pogodzona z odchodzeniem. A jednak\u2026 Cho\u0107 bardzo cierpia\u0142a, odstawi\u0142a \u015brodki przeciwb\u00f3lowe, i dzie\u0144 po dniu przygotowywa\u0142a si\u0119 do powrotu do pracy.
\nI pewnego dnia wr\u00f3ci\u0142a. Jest to jedyny znany mi przypadek Takiej wygranej. Takiej Sprawy.<\/p>\n<\/a>Irena Gelblum by\u0142a brawurow\u0105 \u0142\u0105czniczk\u0105 \u017bydowskiej Organizacji Bojowej. Wsp\u00f3lnie z Lub\u0105 Gawisar prowadzi\u0142a mieszkanie kontaktowe \u017bOB-u w Warszawie, na ulicy Pa\u0144skiej 5, po aryjskiej stronie. To w tym mieszkaniu ukrywali si\u0119 m.in. Antek Cukierman i Cywia Lubetkin, Marek Edelman, Kazik Ratajzer. Ten ostatni by\u0142 jej wojenn\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105. Z Kazikiem do\u0142\u0105czy\u0142a do grupy \u017cydowskim M\u015bcicieli, kt\u00f3rzy mieli plan \u2013 zabi\u0107 sze\u015b\u0107 milion\u00f3w Niemc\u00f3w za sze\u015b\u0107 milion\u00f3w \u017byd\u00f3w. Plan si\u0119 nie powi\u00f3d\u0142. Wyjechali razem do Palestyny. By\u0142 rok 1946. Irena nie doczeka\u0142a narodzin pa\u0144stwa Izrael. Wr\u00f3ci\u0142a do Polski, ju\u017c z w\u0142oskim \u201epanie\u0144skim\u201d nazwiskiem Conti. Dalej jest coraz trudniej zrozumie\u0107 wybory Ireny. Mija\u0142y lata a ona coraz bardziej odkleja\u0142a si\u0119 od w\u0142asnej biografii. Stawa\u0142a si\u0119 w\u0142osk\u0105 poetk\u0105 Iren\u0105 Conti Di Mauro. Kiedy pozna\u0142em j\u0105 jakie\u015b pi\u0119tna\u015bcie lat przed jej \u015bmierci\u0105 wiedzia\u0142em tylko tyle ile o sobie m\u00f3wi\u0142a. A o wojennej przesz\u0142o\u015bci nie m\u00f3wi\u0142a nigdy. Zdekonspirowa\u0142 j\u0105 Marek Edelman w wywiadzie dla \u201eGazety Wyborczej\u201d, kt\u00f3ry przeprowadzi\u0142a Joanna Szcz\u0119sna dwa lata przed jego i Ireny \u015bmierci\u0105.<\/p>\n<\/a><\/a><\/a><\/a>To jest zdj\u0119cie rodzinne, nie bardzo wiem kto jest kim. Jedna z tych pa\u0144 to moja babcia. Mam po niej imi\u0119. Rodzice zabrali mnie w rodzinne strony mamy. To zdj\u0119cie tamtego dnia wr\u0119czy\u0142a mamie starsza pani, kt\u00f3ra by\u0142a jedn\u0105 z jej nianiek. Pami\u0119tam, \u017ce mama p\u0142aka\u0142a, kiedy je dosta\u0142a. Zachowa\u0142a si\u0119 jeszcze fotografia brata mamy\u2026 To wszystko. O tym, \u017ce ojciec zmieni\u0142 nazwisko dowiedzia\u0142am si\u0119, kiedy przyjecha\u0142 do nas jeden z jego braci. Nie rozumia\u0142am, dlaczego jeden nazywa si\u0119 Weinberg a drugi Waniewicz. Dzi\u015b wiem, \u017ce to mama chcia\u0142a aby ojciec zmieni\u0142 nazwisko. Nie chcia\u0142a nazywa\u0107 si\u0119 Weinberg. Tak jak nie chcia\u0142a nazywa\u0107 si\u0119 Gelblum.<\/p>\n<\/a>A Irena?<\/strong><\/p>\n<\/a><\/a><\/a><\/a>Postaci Jana Karskiego po\u015bwi\u0119cona jest francuska powie\u015b\u0107 Yannicka Haenela, jedna z najgor\u0119tszych ksi\u0105\u017cek Francji 2009, nagrodzona przez czytelnik\u00f3w sieci ksi\u0119garni Fnac, a tak\u017ce typowan\u0105 do najwa\u017cniejszej francuskiej nagrody literackiej, Goncourta.\u00a0 – Powie\u015b\u0107 \u201eJan Karski\u201d, kt\u00f3ra oburzy\u0142a Claude’a Lanzmanna, autora filmu „Shoah” i sprowokowa\u0142a go do przemontowania nagranej do jego filmu wypowiedzi Karskiego w nowy film, zosta\u0142a te\u017c zaadaptowana na scenie i pokazana na festiwalu w Avignonie (re\u017cyserowa\u0142 Arthur Nauzyciel) zaskakuje wyidealizowanym obrazem Polski i Polak\u00f3w, co jeszcze bardziej podgrzewa\u0142o dyskusj\u0119 na \u0142amach najwi\u0119kszych francuskich gazet. Dawno ju\u017c o Polsce nie m\u00f3wiono we Francji tak du\u017co. <\/em><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\nCzyta\u0142em ksi\u0105\u017cki, ogl\u0105da\u0142em filmy Wajdy, Zanussiego, Skolimowskiego i Munka. \u201ePasa\u017cerka\u201d Munka jest dla mnie dzie\u0142em sztuki, jednym z tych rzadkich film\u00f3w fabularnych, kt\u00f3re maj\u0105 odwag\u0119 podj\u0105\u0107 temat pami\u0119ci o obozach zag\u0142ady. Bardzo lubi\u0119 polsk\u0105 literatur\u0119, w szczeg\u00f3lno\u015bci Witolda Gombrowicza i Brunona Schulza. Poznawa\u0142em ich ksi\u0105\u017cki na studiach na uniwersytecie w Rennes, w latach osiemdziesi\u0105tych, mia\u0142em zaj\u0119cia z literatury por\u00f3wnawczej u pani profesor \u0141ab\u0119dzkiej. Pami\u0119tam, \u017ce pochodzi\u0142a z Krakowa. Mia\u0142a w sobie pasj\u0119 i potrafi\u0142a zach\u0119ci\u0107 nas do czytania, jakby nasze \u017cycie od tego zale\u017ca\u0142o. Wy\u015bwietla\u0142a nam filmy Wojciecha Hasa, cho\u0107by \u201eSanatorium pod klepsydr\u0105\u201d, film, kt\u00f3ry by\u0142 dla mnie odkryciem.
\nZdaniem pana, my, Polacy, jeste\u015bmy arystokratami opozycji, ruchu oporu, dysydencji. Naprawd\u0119?<\/strong>
\nTak, w stosunku do stalinowc\u00f3w, do nazist\u00f3w, do\u015bwiadczenie polskie w czasie wojny by\u0142o do\u015bwiadczeniem oporu. My\u015bl\u0119, \u017ce Katy\u0144 jest zbrodni\u0105 przeciwko klasie spo\u0142ecznej: bur\u017cuazji intelektualnej i arystokracji. Zbrodni\u0119 w Katynie nazwa\u0142bym zag\u0142ad\u0105 klasy. By\u0142o to przecie\u017c dzia\u0142anie sowiet\u00f3w maj\u0105ce na celu zlikwidowanie inetligencji w ca\u0142ym rejonie, a\u017ceby sta\u0142o si\u0119 niemo\u017cliwe jej polityczne przetrwanie. Dla mnie Polska jest od korzeni krajem oporu: w historii wiele razy pr\u00f3bowano j\u0105 unicestwi\u0107.
\nOgl\u0105da\u0142 pan film Andrzeja Wajdy pokazywany we Francji?<\/strong>
\nSprawa zbrodni w Katyniu jest fundamentalna, jednak wci\u0105\u017c jeszcze ma\u0142o znana we Francji. Film Wajdy nie zosta\u0142 wystarczaj\u0105co zrozumiany. Francuska prasa by\u0142a w\u015bciek\u0142a, kontynuowa\u0142a publikowanie \u201enieprawd\u201d na temat Polski. Widzia\u0142em film Wajdy ju\u017c po napisaniu \u201eJana Karskiego\u201d. To bardzo dobry film, maj\u0105cy si\u0142\u0119 i nios\u0105cy wielk\u0105 prawd\u0119. To, co sam wiem o Katyniu, pochodzi z ksi\u0105\u017cki Victora Zaslavsky\u2019ego „Le massacre de Katyn”.
\nBy\u0107 Polakiem to by\u0107 antykomunist\u0105? \u2013 Tego dowiedzia\u0142em si\u0119 z pana ksi\u0105\u017cki.<\/strong>
\nDla Jana Karskiego, tak. Polacy s\u0105 jednymi z pierwszych, kt\u00f3rzy zrozumieli, \u017ce komunizm by\u0142 totalitaryzmem. Byli jego ofiarami. We Francji, lewica intelektualna w swoim czasie zab\u0142\u0105dzi\u0142a podziwiaj\u0105c Stalina. Nie powinno si\u0119 zapomnie\u0107 wstydliwego zdania, kt\u00f3rego autorem jest Sartre: \u201eKa\u017cdy antykomunista to pies!\u201d.
\nSwoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 sprawi\u0142 pan Polsce niema\u0142\u0105 niespodziank\u0119, chocia\u017c przyznam, trudno si\u0119 w niej przejrze\u0107. Jej warto\u015bci\u0105 nadrz\u0119dn\u0105 jest oczywi\u015bcie posta\u0107 Jana Karskiego, ale i nie bez znaczenia jest spos\u00f3b, w jaki nas pan pokazuje. Z pana ksi\u0105\u017cki rysuje si\u0119 obraz Polaka \u2013 bohatera na tle zniewolonej historii. Pisze pan o naszej izolacji i o tym, \u017ce zawsze jeste\u015bmy niezale\u017cni, przeciwni wszelkim niesprawiedliwo\u015bciom.<\/strong>
\nNiecierpliwie czekam na opinie polskich czytelnik\u00f3w, nie tylko dotycz\u0105ce ksi\u0105\u017cki, ale te\u017c sposobu, w jaki pokaza\u0142em Jana Karskiego. Teraz zadaj\u0119 sobie pytanie, czy Karski jest bohaterem dla Polak\u00f3w. Dla mnie jest bohaterem nie tylko polskim, jest bohaterem \u015bwiata.
\nJan Karski m\u00f3wi w pana powie\u015bci: \u201eza ka\u017cdym razem, kiedy wsp\u00f3\u0142pracownik Roosevelta czy Churchilla pyta\u0142, co zrobi\u0107 z \u017bydami, stawia\u0142 takie samo pytanie jak Hitler \u2013 stawia\u0142 pytanie hitlerowskie\u201d. Tak pan uwa\u017ca?<\/strong>
\nMy\u015bl\u0119, \u017ce Amerykanie i Anglicy opu\u015bcili \u017byd\u00f3w w Europie, tak jak opu\u015bcili polski ruch oporu w czasie Powstania Warszawskiego. Od 1938 roku, czyli od Konferencji w Evian, Alianci zamkn\u0119li granice przed \u017cydowskimi uchod\u017acami. Nie chcieli przyj\u0105\u0107 \u017byd\u00f3w z Europy.
\nPisze pan o Polsce jako kraju, w kt\u00f3rym mia\u0142 miejsce Holokaust (\u201cto kraj \u015bmierci\u201d), pisze pan o odpowiedzialno\u015bci, jak\u0105 za niego ponosz\u0105 i Niemcy i Alianci. Jest pan chyba jednym z pierwszych zagranicznych pisarzy, kt\u00f3rzy we wsp\u00f3\u0142czesnej historii Polski nie widz\u0105 Polak\u00f3w-antysemit\u00f3w, nawet je\u015bli pisze pan o antysemityzmie. Za\u0142o\u017c\u0119 si\u0119, \u017ce jest pan krytykowany za ten punkt widzenia.<\/strong>
\nTak, my\u015bl\u0119, \u017ce jest niesprawiedliwe, nawet skandaliczne redukowanie Polski do kraju antysemityzmu. We Francji propaganda dotycz\u0105ca polskiego antysemityzmu jest natarczywa. Bez przerwy kto\u015b mi o tym m\u00f3wi, i za ka\u017cdym razem musz\u0119 pokazywa\u0107 niuanse, wyja\u015bnia\u0107 \u017ce nie wszyscy Polacy s\u0105 antysemitami. Za ka\u017cdym razem przypominam, \u017ce najwi\u0119ksza liczba Sprawiedliwych W\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata w Yad Vashem w Jerozolimie, to Polacy. Istnieje pedagogika dotycz\u0105ca historii stosunk\u00f3w pomi\u0119dzy \u017bydami i Polakami. Jan Karski jest dobrym przyk\u0142adem ukazuj\u0105cym, \u017ce ta historia jest bardziej z\u0142o\u017cona od tego, jak niekt\u00f3rzy chcieliby wierzy\u0107.
\nSk\u0105d u Francuz\u00f3w ten stereotyp Polaka-antysemity?<\/strong>
\nTrudno na to odpowiedzie\u0107. Antysemityzm istnia\u0142 w Polsce, by\u0142oby niew\u0142a\u015bciwe go negowa\u0107: by\u0142 na przyk\u0142ad w Jedwabnem, kiedy w lipcu 1941 dosz\u0142o do masakry ludno\u015bci \u017cydowskiej dokonanej przez ludno\u015b\u0107 polsk\u0105. Wiem r\u00f3wnie\u017c, \u017ce postawa Pa\u0144stwa Polskiego wzgl\u0119dem \u017byd\u00f3w w czasie wojny by\u0142a ambiwalentna. Ale, jak powiedzia\u0142em, niesprawiedliwe jest oskar\u017ca\u0107 ca\u0142\u0105 Polsk\u0119 o antysemityzm. My\u015bl\u0119, \u017ce stereotyp Polaka antysemity utrwala si\u0119 za spraw\u0105 innych kraj\u00f3w, kt\u00f3re powtarzaj\u0105c go, dobrze ukrywaj\u0105 w\u0142asny. Pisz\u0105c t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 odkry\u0142em, \u017ce na pocz\u0105tku lat 40. Ameryka by\u0142a bardzo antysemicka. Sowieci zrobili wiele by propagowa\u0107 stereotyp Polaka antysemity, cho\u0107 sami dopuszczali si\u0119 masakry przeciwko \u017bydom. Kiedy promuj\u0105c ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eJan Karski\u201d we Francji, bior\u0119 udzia\u0142 w spotkaniach z publiczno\u015bci\u0105, zawsze jest na sali kto\u015b, kto si\u0119 dziwi \u017ce jaki\u015b Polak, Karski, czyli katolik szed\u0142 na pomoc \u017bydom, \u017ce w og\u00f3le istnia\u0142. Czasem moja ksi\u0105\u017cka podsyca agresj\u0119: s\u0142ysz\u0119, \u017ce z figur\u0105 heroicznego i filosemickiego Jana Karskiego, pokazuj\u0119 jedynie cz\u0119\u015b\u0107 postawy Polak\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w. Jednak ludzie, kt\u00f3rzy s\u0105 otwarci, u\u015bwiadamiaj\u0105 sobie, \u017ce przywracam sprawiedliwo\u015b\u0107 pojedynczemu cz\u0142owiekowi i s\u0105 szcz\u0119\u015bliwi, \u017ce ksi\u0105\u017cka pomaga zniuansowa\u0107 wizerunek Polski, jaki znaj\u0105. Mo\u017ce skromnie pom\u00f3c poprawi\u0107 ten wizerunek, przede wszystkim dlatego, \u017ce nie napisa\u0142 jej Polak, ale Francuz.
\nCzy my\u015bli pan, \u017ce gdyby we Francji opublikowano t\u0142umaczenie polskiej ksi\u0105\u017cki o Karskim, zosta\u0142aby zauwa\u017cona? Moja przyjaci\u00f3\u0142ka, Polka mieszkaj\u0105ca w Pary\u017cu, powiedzia\u0142a: \u201eChwa\u0142a bogu t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 napisa\u0142 Francuz, w ko\u0144cu jest dyskusja o Polsce i polskich sprawach\u201d.<\/strong>
\nWspomnienia Jana Karskiego ukaza\u0142y si\u0119 po francusku. Nie odbi\u0142y si\u0119 szerokim echem. My\u015bl\u0119, \u017ce trzeba je wznowi\u0107. Mam nadziej\u0119, \u017ce zainteresowanie, kt\u00f3re wzbudza moja ksi\u0105\u017cka, mo\u017ce przys\u0142u\u017cy\u0107 si\u0119 wspomnieniom Karskiego.
\nNie ma pan wra\u017cenia, \u017ce idealizuje Polsk\u0119 i Polak\u00f3w?<\/strong>
\nTo mo\u017cliwe. Ale je\u015bli to kraj, kt\u00f3rego reputacja jest tak bardzo plamiona, to chyba nie jest \u017ale troch\u0119 go idealizowa\u0107. Przecie\u017c nie idealizuj\u0119 Jana Karskiego. My\u015bl\u0119, \u017ce jestem wierny temu, kim by\u0142 w rzeczywisto\u015bci. Opowiadam \u017cycie Karskiego i ustawiam si\u0119 w jego miejscu. To on nosi\u0142 w sobie, bez w\u0105tpienia, rycersk\u0105 wizj\u0119 polskiego losu. W mojej ksi\u0105\u017cce, by\u0107 mo\u017ce Polska ma dobr\u0105 pozycj\u0119, w przeciwie\u0144stwie do Ameryki, ale to dlatego, \u017ce jest ofiar\u0105.
\nCzy my\u015bli pan, \u017ce Polska Jana Karskiego i ta z pana powie\u015bci w og\u00f3le istnieje?<\/strong>
\nTak, istnieje duchowo. Istnieje w sercach i duszach pewnych Polak\u00f3w. R\u00f3wnie\u017c w moim sercu i mojej duszy. Dzi\u0119ki Janowi Karskiemu odkry\u0142em dzia\u0142alno\u015b\u0107 zakonspirowanej si\u0142y zbrojnej polskiego podziemia, czyli Armi\u0119 Krajow\u0105. Organizacj\u0119 nadzwyczajn\u0105. Polska nie kolaborowa\u0142a z nazistami, w przeciwie\u0144stwie do Francji; udowodni\u0142a swoj\u0105 szlachetno\u015b\u0107 polityczn\u0105, kt\u00f3ra spowodowa\u0142a Powstanie Warszawskie. W\u0142a\u015bnie to, co interesuje mnie w Polsce to jej postawa \u2013 by\u0142a zawsze sama przeciwko wszystkim. To kraj, kt\u00f3ry zostawiano zawsze samemu sobie. Przez do\u015bwiadczenie Jana Karskiego chcia\u0142em pokaza\u0107 t\u0119 samotno\u015b\u0107.
\nCzy w og\u00f3le by\u0142 pan w Polsce?<\/strong>
\nPrzyjecha\u0142em do Polski w 2005 roku, \u017ceby napisa\u0107 rozdzia\u0142 mojej poprzedniej powie\u015bci \u201eCercle\u201d, b\u0119d\u0105cej rodzajem odysei po Europie Wschodniej. Sp\u0119dzi\u0142em wiele dni na samotnych spacerach po dzielnicy dawnego getta warszawskiego. \u201cCercle\u201d to ma\u0142a odyseja, poniewa\u017c jej bohater, troch\u0119 jak Ulysses eksperymentuje na w\u0142asnej wolno\u015bci poddaj\u0105c si\u0119 sytuacjom, kt\u00f3re prowadz\u0105 go przez nieznane. To historia cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zostawia \u017cycie w Pary\u017cu i decyduje si\u0119 i\u015b\u0107 za wewn\u0119trznym g\u0142osem. Pewnego dnia nie wsiada do paryskiego poci\u0105gu RER o 8:07 rano, kt\u00f3rym codziennie je\u017adzi do pracy. Wyrusza na Wsch\u00f3d, najpierw do Berlina, potem do Polski. Rozumie, \u017ce ma w sobie intymn\u0105 busol\u0119, kt\u00f3ra zawsze wyznacza kierunek: Wsch\u00f3d. Wsch\u00f3d wabi go jak kochanka.
\nCo jest celem jego w\u0119dr\u00f3wki?<\/strong>
\nChce doj\u015b\u0107 do serca Europy i trafia do miejsc, w kt\u00f3rych dokonywa\u0142a si\u0119 dewastacja XX wieku. To dlatego narrator pewnego dnia trafia do Warszawy i rozumie, \u017ce musi odkrywa\u0107 \u015blady warszawskiego getta, tak\u017ce przeprowadzi\u0107 eksperyment, kt\u00f3ry nazywa si\u0119 \u201eznikni\u0119cie zaginionego\u201d. To dlatego pojecha\u0142em do Polski, napisa\u0107 powie\u015b\u0107, i \u017cy\u0107 do\u015bwiadzeniem, o kt\u00f3rym opowiedzia\u0142em.
\nCzy to prawda, \u017ce i w Berlinie i tu \u017cy\u0142 pan w\u0142a\u015bciwie bez pieni\u0119dzy?<\/strong>
\nTo prawda. Porzuci\u0142em prac\u0119 nauczyciela literatury w liceum. Chcia\u0142em pisa\u0107 i w\u0119drowa\u0107 po Europie. W Berlinie przezimowa\u0142em w ma\u0142ym pokoju, kt\u00f3ry wynaj\u0105\u0142em w\u0142a\u015bciwie za grosze. By\u0142em biedny, ale szcz\u0119\u015bliwy. Kiedy przyjecha\u0142em do Warszawy, zaj\u0105\u0142em pok\u00f3j w hotelu robotniczym przy ulicy D\u0142ugiej 29. Hotel istnieje do dzi\u015b, nazywa si\u0119 Metalowcy i nale\u017cy do zwi\u0105zku zawodowego metalurg\u00f3w. Pok\u00f3j by\u0142 male\u0144ki, my\u015bl\u0119, \u017ce najta\u0144szy w ca\u0142ym mie\u015bcie. Pisa\u0142em noc i dzie\u0144, spacerowa\u0142em ulicami Warszawy notuj\u0105c zdania na kartkach papieru, trwa\u0142em w nieko\u0144cz\u0105cej si\u0119 ekstazie pisarskiej. U\u015bmiecham si\u0119, kiedy to sobie teraz przypominam.
\nCo pan zapami\u0119ta\u0142 z tej wizyty?<\/strong>
\nPierwszy wra\u017cenie to kontrast. Z jednej strony szaro\u015b\u0107 powleczonych metalem budynk\u00f3w, kt\u00f3re w moim odczuciu s\u0105 bardzo \u201esowieckie\u201d (na przyk\u0142ad Marsza\u0142kowska i jej otoczenie), z drugiej powab wiosenny park\u00f3w, jak Ogr\u00f3d Saski, otwarty w czasie ca\u0142ego dnia i nocy (w Pary\u017cu parki i ogrody zamykane s\u0105 wieczorem). Chodzi\u0142em do niego ka\u017cdego dnia. Siada\u0142em na \u0142awce, pod drzewem i pisa\u0142em. By\u0142a wiosna, drzewa budzi\u0142y si\u0119 do \u017cycia. Przypominam sobie bar mleczny, do kt\u00f3rego chodzi\u0142em na obiady, zamawia\u0142em je w ciemno, bez rozumienia nazw potraw, co sprawia\u0142o mi przyjemno\u015b\u0107. Cz\u0119sto odwiedza\u0142em \u201ePod Barbakanem\u201d, bar mleczny na granicy Starego i Nowego Miasta. Najsilniejsze wra\u017cenie zrobi\u0142 na mnie teren dawnego getta. – Ulica Pr\u00f3\u017cna, kt\u00f3r\u0105 zobaczy\u0142em jako opuszczon\u0105. Zapami\u0119ta\u0142em fasady, czarne, zw\u0119glone. Okna zabite, budynki kompletnie zrujnowane. To tak jakby w tej ruinie ulicy zachowa\u0142a si\u0119 pami\u0119\u0107 getta. Prze\u017cy\u0142em co\u015b jak zawr\u00f3t g\u0142owy, jak choroba. Mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce te czarne mury m\u00f3wi\u0105 do mnie, \u017ce pami\u0119\u0107 getta zaczyna by\u0107 moj\u0105 pami\u0119ci\u0105. ZOBACZY\u0141EM znikni\u0119cie tamtego \u015bwiata. By\u0142o to dla mnie do\u015bwiadczenie bolesne, opowiedzia\u0142em o nim w \u201eCercle\u201d. Oczywi\u015bcie pami\u0119tam ulic\u0119 Sienn\u0105, do numeru 59, mur i czerwone ceg\u0142y. \u015awiece w formie puszki od konserw z napisem \u201eMemorial Candle\u201d \u2013 \u201e\u015awieca pami\u0119ci\u201d po angielsku i hebrajsku, i dalej tablica: \u201eW okresie 15-XI-1940 r. \u2013 20.XI. 1941 r. mur ten by\u0142 granic\u0105 getta\u201d. Obrazy, kt\u00f3rych nie zapomn\u0119.
\nRozmawiamy w dniu, w kt\u00f3rym umar\u0142 Marek Edelman, ostatni przyw\u00f3dca powstania w warszawskim getcie. Co pan czuje?<\/strong>
\nKiedy zbiera\u0142em dokumentacj\u0119 o Janie Karskim, o Polsce i o warszawskim getcie, przeczyta\u0142em \u201eGetto walczy\u201d Marka Edelmana. To by\u0142 wielki cz\u0142owiek. Widz\u0119 logik\u0119 historii w tym, \u017ce Marek Edelman by\u0142 jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych postaci od powstania w getcie do Solidarno\u015bci. Solidarno\u015b\u0107 jest, w moim rozumieniu, jednym z ostatnich wielkich mit\u00f3w powsta\u0144czych Zachodu.
\nDlaczego w og\u00f3le Jan Karski? Kiedy us\u0142ysza\u0142 pan jego histori\u0119?<\/strong>
\nOdkry\u0142em Jana Karskiego ogl\u0105daj\u0105c \u201eShoah\u201d, wielogodzinny film Claude\u2019a Lanzmanna. Jego \u015bwiadectwo cz\u0142owieka, kt\u00f3ry ju\u017c w czasie wojny pr\u00f3buje przekaza\u0107 \u015bwiatu prawd\u0119 o eksterminacji europejskich \u017byd\u00f3w, o tym, co widzia\u0142 w getcie i w obozie w Izbicy, mnie poruszy\u0142o. Chcia\u0142em dowiedzie\u0107 si\u0119 wi\u0119cej o tym cz\u0142owieku, i zrozumie\u0107, jak m\u00f3g\u0142 d\u017awiga\u0107 odmow\u0119 Aliant\u00f3w wys\u0142uchania jego przekazu. Dlatego napisa\u0142em o nim ksi\u0105\u017ck\u0119.
\nZrozumia\u0142 pan?<\/strong>
\nMy\u015bl\u0119, \u017ce nigdy nie uda si\u0119 przenikn\u0105\u0107 tajemnicy cz\u0142owieka. Ale my\u015bl\u0119 te\u017c, \u017ce Jana Karskiego przepe\u0142nia\u0142a olbrzymia si\u0142a ducha. Jak sam deklarowa\u0142 pod koniec swojego \u017cycia, sta\u0142 si\u0119 \u201ekatolickim \u017bydem\u201d. My\u015bl\u0119, \u017ce chcia\u0142 przez to powiedzie\u0107, \u017ce zosta\u0142 katolikiem, kt\u00f3ry du\u017co my\u015bli o \u017bydach Europy, zbli\u017cy\u0142 si\u0119 do judaistycznego my\u015blenia. Wierz\u0119, \u017ce ta podw\u00f3jna duchowo\u015b\u0107 pomaga\u0142a mu \u017cy\u0107 i \u015bwiadczy\u0107 o przesz\u0142o\u015bci.
\nJaki by\u0142 stosunek Karskiego do Lanzmanna i do jego filmu?<\/strong>
\nObraz Polski, jaki kreuje film \u201eShoah\u201d Claude\u2019a Lanzmanna jest bardzo ostry i niesprawiedliwy. My\u015bl\u0119, \u017ce obecno\u015b\u0107 Jana Karskiego w tym filmie pokazuje, \u017ce nie mo\u017cna zredukowa\u0107 Polski w\u0142a\u015bnie do kliszy antysemityzmu, kt\u00f3ry podtrzymuj\u0105 zachodnie demokracje, i kt\u00f3ry z premedytacj\u0105 by\u0142 utrzymany przez hegemoni\u0119 sowieck\u0105. Wiem, \u017ce Lanzmann filmowa\u0142 Karskiego przez osiem godzin. Jednak w filmie nie pokazuje wi\u0119cej ni\u017c czterdzie\u015bci minut ich rozmowy. Lanzmann by\u0142 przede wszystkim zainteresowany \u015bwiadectwem o getcie. Pomijaj\u0105c te fragmenty, w kt\u00f3rych Karski opowiada\u0142 o swoich wysi\u0142kach w przekazaniu Ameryce wiadomo\u015bci \u017byd\u00f3w z warszawskiego getta, sfa\u0142szowa\u0142 sens jego interwencji. Wstrz\u0105sa, \u017ce w \u201eShoah\u201d nie zobaczymy \u017cadnego Polaka, kt\u00f3ry ratowa\u0142 \u017byd\u00f3w. Zrozumia\u0142em \u017ce \u201eShoah\u201d odegra\u0142 zasadnicz\u0105 rol\u0119 w wyobra\u017ceniu, jakie Francuzi ale i \u015bwiatowa opinia publiczna maj\u0105 o Polsce.
\nMimo to Karski nie oprotestowa\u0142 filmu.<\/strong>
\nBy\u0142 lojalny wobec Lanzmanna \u2013 broni\u0142, kiedy go atakowano, nawet je\u015bli sam by\u0142 dotkni\u0119ty antypolsk\u0105 wymow\u0105 filmu. Broni\u0142, bo uwa\u017ca\u0142 \u201eShoah\u201d za naczelne dzie\u0142o w historii \u015bwiadczenia o eksterminacji \u017byd\u00f3w w Europie.
\nCo zaskoczy\u0142o pana we francuskich recenzjach pana ksi\u0105\u017cki?<\/strong>
\nKrytycy francuscy nie chcieli przyzna\u0107, \u017ce Amerykanie i Anglicy byli bierni wobec eksterminacji \u017byd\u00f3w w Europie. Bardzo mnie za to atakowano. My\u015bl\u0119, \u017ce Francuzi chcieli us\u0142ysze\u0107, \u017ce wymy\u015bli\u0142em t\u0119 bierno\u015b\u0107. Wierz\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi potrzebuje wierzy\u0107 w dobro; chcieliby wi\u0119c uwierzy\u0107, \u017ce Alianci byli niewinni. My\u015bl\u0119, \u017ce w\u0142a\u015bnie dlatego krytycy byli zszokowani moj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105, ale r\u00f3wnocze\u015bnie j\u0105 pokochali: zosta\u0142a bardzo dobrze przyj\u0119ta, odnios\u0142a sukces, kt\u00f3ry si\u0119 liczy.
\nCo m\u00f3wi\u0105 panu czytelnicy o samym Karskim?<\/strong>
\n\u017be pokochali jego los i odwag\u0119. Stawiaj\u0105 pytanie o odpowiedzialno\u015b\u0107 aliant\u00f3w za eksterminacj\u0119 \u017byd\u00f3w z Europu. Odkrywaj\u0105 te\u017c w jaki spos\u00f3b Polska stawia\u0142a op\u00f3r. To g\u0142\u00f3wne tematy moich rozm\u00f3w z czytelnikami.
\nSkoro, jak pan zasugerowa\u0142 nikt we Francji nie zna\u0142 Jana Karskiego, sk\u0105d taki odbi\u00f3r pana ksi\u0105\u017cki, spory wok\u00f3\u0142 tej postaci?<\/strong>
\nTo prawda, nikt albo prawie nikt nie zna\u0142 Karskiego we Francji. Ta ksi\u0105\u017cka wywo\u0142a\u0142a emocje, bo pokaza\u0142a co\u015b uniwersalnego. Emisariusz, kt\u00f3rego wiadomo\u015bci si\u0119 nie s\u0142ucha jest postaci\u0105, kt\u00f3r\u0105 wszyscy znamy: na sw\u00f3j spos\u00f3p Karski sta\u0142 si\u0119 \u017bydem tu\u0142aczem. Ale przede wszystkim, we Francji, czytano t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 jako odpowied\u017a, chocia\u017c po trzydziestu latach, na \u201eShoah\u201d Claude\u2019a Lanzmanna. Wyizolowa\u0142em \u015bwiadka tego filmu: Karskiego, aby zg\u0142\u0119bi\u0107 jego \u017cycie. Czytelnicy we Francji s\u0105 wra\u017cliwi na historie w\u0119drowania przekazu w czasie. Wiadomo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w z warszawskiego getta by\u0142a przekazana Karskiemu. Karski pr\u00f3bowa\u0142 przekaza\u0107 j\u0105 Roosveltowi: tu przekaz zosta\u0142 przerwany. Lanzmann przywr\u00f3ci\u0142 przekaz trzydzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej, i oto po kolejnych trzydziestu latach to ja przywr\u00f3ci\u0142em przekaz. Czytelnik\u00f3w we Francji interesuje, jak pisarz czterdziestoletni, nie \u017byd (jak Karski) s\u0142ucha na pocz\u0105tku XXI wieku historii, kt\u00f3ra powinna by\u0107 mu odleg\u0142a i jak ten przekaz staje si\u0119 jego pami\u0119ci\u0105. W dyskusjach, kt\u00f3re wywo\u0142a\u0142a ksi\u0105\u017cka powraca pytanie: czy mo\u017cliwe jest aby nowe pokolenie pisarzy, z kt\u00f3rego pochodz\u0119, mia\u0142o prawo m\u00f3wi\u0107 o Shoah? I m\u00f3wi\u0107 w dodatku przez fikcj\u0119, fabu\u0142\u0119? My\u015bl\u0119, \u017ce mamy prawo. Ostatni \u015bwiadkowie umieraj\u0105, albo umr\u0105. Wydaje si\u0119 konieczne zebra\u0107 ich relacje.
\nSam pan nie ma polskich, albo \u017cydowskich korzeni? \u2013 Trudno uwierzy\u0107, \u017ce tak\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 o Polsce napisa\u0142 kto\u015b, kto nie ma rodzinnej relacji z tym krajem.<\/strong>
\nCz\u0119sto zadaje mi si\u0119 to pytanie. Wiem, \u017ce trudno to sobie wyobrazi\u0107, ale nie mam ani korzeni \u017cydowskich ani polskich. My\u015bl\u0119, \u017ce pasje intelektualne s\u0105 wa\u017cniejsze od narodowych czy religijnych to\u017csamo\u015bci. Pasjonuje mnie \u017cydowska filozofia. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce w moim pisaniu zawarty jest \u201ejudaizm my\u015bli\u201d, jak m\u00f3wi\u0142 Maurice Blanchot. Zreszt\u0105 to Polska jest krajem, przez kt\u00f3ry do tej my\u015bli dotar\u0142em. M\u00f3g\u0142bym powiedzie\u0107, \u017ce czuj\u0119 si\u0119, jak Jan Karski, katolickim \u017bydem. M\u00f3g\u0142bym powiedzie\u0107 r\u00f3wnie\u017c, ryzykuj\u0105c formu\u0142\u0119 filozoficzn\u0105, \u017ce bez w\u0105tpienia w moim pisaniu jest \u201epolskie pochodzenie\u201d. Kiedy pisa\u0142em t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119, w jakim\u015b sensie sta\u0142em si\u0119 Polakiem. A wiedzie\u0107 sk\u0105d to si\u0119 bierze? By\u0107 mo\u017ce z nauki przekazanej przez polsk\u0105 profesork\u0119 na uniwersytecie w Rennse, mo\u017ce z lektury Bruno Schulza, a mo\u017ce z jakiej\u015b wra\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3ra nie jest wy\u0142\u0105cznie francuska, ale europejska. Jestem pisarzem francuskim, podczas gdy moja rodzina ma korzenie niemieckie i w\u0142oskie. Nie czuj\u0119 si\u0119 obywatelem \u017cadnego kraju, poza tym obcym regionem, kt\u00f3ry nazywa si\u0119 krajem opowie\u015bci.
\nDlaczego wybra\u0142 pan akurat taki schemat ksi\u0105\u017cki \u2013 podzieli\u0142 j\u0105 pan na trzy cz\u0119\u015bci, dwie pierwsze s\u0105 w\u0142a\u015bciwie zapisem wybranych fragment\u00f3w z filmu \u201eShoah\u201d i samych wspomnie\u0144 Karskiego. Dopiero cz\u0119\u015b\u0107 trzecia, dla mnie najciekawsza, jest kreacj\u0105 literack\u0105.<\/strong>
\nZrobi\u0142em tak przez szacunek dla s\u0142\u00f3w Karskiego i dla tego, co sam napisa\u0142. R\u00f3wnie\u017c z powodu skrupu\u0142\u00f3w moralnych. I po to, by czytelnik, poznaj\u0105c t\u0119 trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, powie\u015bciow\u0105, mia\u0142 wszystkie mo\u017cliwe informacje o Janie Karskim. W trzeciej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki, kreuj\u0119 monolog Karskiego, aby us\u0142ysze\u0107 cisz\u0119, jak\u0105 nosi\u0142 w sobie przez 35 lat i aby poczu\u0107 tragedi\u0119 jego \u017cycia.
\nNie ba\u0142 si\u0119 pan takiego nie do ko\u0144ca powie\u015bciowego i autorskiego schematu?<\/strong>
\nNie, nie ba\u0142em si\u0119. Prawdziwa ksi\u0105\u017cka dzisiaj nie mo\u017ce mie\u015bci\u0107 si\u0119 w jednej formie. I my\u015bl\u0119, \u017ce to, co wybra\u0142em jest najw\u0142a\u015bciwsze, poniewa\u017c przedstawia w\u0142a\u015bnie w\u0119dr\u00f3wk\u0119 przekazu Karskiego w czasie.
\nJak bardzo pana powie\u015b\u0107 opiera si\u0119 na faktach, a jak na wyobra\u017ani?<\/strong>
\nWszystko, co m\u00f3wi\u0119 o \u017cyciu Karskiego oparte jest na faktach. To, co wymy\u015bli\u0142em, to detale, w trzeciej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki i oczywi\u015bcie my\u015bli, jakie przypisuj\u0119 Karskiemu. Buduj\u0119 je wok\u00f3\u0142 jego do\u015bwiadczenia i postawy. Wok\u00f3\u0142 tego, \u017ce po swoim do\u015bwiadczeniu, w 1945 roku nie mo\u017ce uwierzy\u0107 w zwyci\u0119stwo. Idea \u201ezwyci\u0119stwa\u201d wydaje si\u0119 mu niestosowna. My\u015bla\u0142em, \u017ce bez w\u0105tpienia, pocz\u0105wszy od 1945 roku, ju\u017c nigdy nie znalaz\u0142 snu. Wyobrazi\u0142em sobie jego \u017cycie jako nieko\u0144cz\u0105c\u0105 si\u0119 bia\u0142\u0105 noc, w czasie kt\u00f3rej strze\u017ce ciszy.
\nMy\u015bli pan, \u017ce jedynym, czym \u017cy\u0142 Karski by\u0142 przekaz o Holokau\u015bcie? W pana powie\u015bci prawie nie istnieje jego \u017cycie prywatne. Pisze pan o Poli Nire\u0144skiej, jego p\u00f3\u017aniejszej \u017conie, ale ona jedynie towarzyszy jego samotno\u015bci. Napisa\u0142 pan, \u017ce w czasie wojny nikt nie mia\u0142 czasu ani si\u0142y oddawa\u0107 si\u0119 mi\u0142o\u015bci, podczas gdy Marek Edelman napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eI by\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107 w getcie\u201d. Naprawd\u0119 uwa\u017ca pan, \u017ce wojna zatrzyma\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107?<\/strong>
\nSkupiam moj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 na samotno\u015bci Karskiego, na jego niepokoju o to, czy b\u0119dzie skuteczny w przekazaniu prawdy. Skupiam j\u0105 na jego pragnieniu bycia wys\u0142uchanym a tak\u017ce pragnieniu bycia wiernym w przekazie tego, co wiedzia\u0142 o \u017bydach w getcie. Wyobrazi\u0142em sobie, \u017ce powtarza to przes\u0142anie przez ca\u0142e \u017cycie i dlatego nie mo\u017ce odnale\u017a\u0107 snu. Przez w\u0142asn\u0105 wstydliwo\u015b\u0107 ma\u0142o opowiedzia\u0142em o mi\u0142o\u015bci Jana Karskiego do Poli Nire\u0144skiej. Kiedy sam wyobrazi\u0142em sobie ich spotkanie, mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra zapali\u0142a si\u0119 przed obrazem \u201eJe\u017adziec polski\u201d Rembrandta, i bia\u0142e noce, kt\u00f3re sp\u0119dzali na kanapie swojego mieszkania my\u015bl\u0105c o Polsce, poczu\u0142em intymno\u015b\u0107, kt\u00f3rej nie odwa\u017cy\u0142em si\u0119 opisa\u0107.
\nWe wszystkich kluczowych momentach \u017cycia Karski odwiedza nowojorskie muzeum i ogl\u0105da w\u0142a\u015bnie obraz Rembrandta \u201eJe\u017adziec polski\u201c. Co znalaz\u0142 pan na tym obrazie?<\/strong>
\nNajkr\u00f3cej m\u00f3wi\u0105c: szlachectwo ducha. Wed\u0142ug mnie to jeden z najpi\u0119kniejszych obraz\u00f3w na \u015bwiecie. Zawiesi\u0142em reprodukcj\u0119 nad swoim biurkiem. Kiedy pisa\u0142em \u201eJana Karskiego\u201d patrzy\u0142em na poci\u0105gni\u0119cia p\u0119dzla, zakl\u0119ty w nich oddech powsta\u0144czej m\u0142odo\u015bci, radosn\u0105 ciemno\u015b\u0107, kt\u00f3ra bierze si\u0119 z kolor\u00f3w czerwonego i ochry, i kt\u00f3ra daje je\u017ad\u017acowi ponadczasow\u0105 energi\u0119.
\nKt\u00f3ry z epizod\u00f3w \u017cycia Karskiego najbardziej zapad\u0142 panu w pami\u0119\u0107?<\/strong>
\nSpotyka w Anglii, pod koniec 1942, i p\u00f3\u017aniej w Stanach w 1943, r\u00f3\u017cnych oficjeli, prezydenta Roosvelta. Przekazuje im wiadomo\u015b\u0107 od \u017byd\u00f3w z warszawskiego getta, m\u00f3wi, co widzia\u0142 w getcie, ale nikt mu nie wierzy. S\u0119dzia s\u0105du najwy\u017cszego Stan\u00f3w Zjednoczonych, Felix Frankfurter m\u00f3wi: \u201eNie chc\u0119 panu wierzy\u0107\u201d. Karski odpowiada: \u201cMy\u015bli pan, \u017ce k\u0142ami\u0119?\u201d. \u2013 \u201eNie, nie m\u00f3wi\u0119, \u017ce pan k\u0142amie, m\u00f3wi\u0119, \u017ce nie chc\u0119 panu uwierzy\u0107\u201d. To jest to, co na zawsze zachowa\u0142em w pami\u0119ci.
\nKim dzisiaj jest dla pana Karski?<\/strong>
\nSta\u0142 si\u0119 bohaterem francuskiej literatury. A dla mnie, bardziej tajemniczo, to prawie \u015bwi\u0119ty. Podziwiam tego cz\u0142owieka, m\u00f3j podziw ro\u015bnie jeszcze odk\u0105d napisa\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119. Karski wciela tragiczne przeznaczenie politycznej samotno\u015bci XX wieku.
\nCzuje si\u0119 pan troch\u0119 Karskim?<\/strong>
\nWierz\u0119, \u017ce to jest sekret pisarzy. Tajemnica fikcji. Pisz\u0105c staj\u0119 si\u0119 kim\u015b innym. Sta\u0142em si\u0119 wi\u0119c Janem Karskim, a raczej Karski sta\u0142 sie mn\u0105. W czasie spotka\u0144 z publiczno\u015bci\u0105 ludzie si\u0119 myl\u0105 i m\u00f3wi\u0105 do mnie \u201eJan\u201d, a czasem wprost nazywaj\u0105 mnie \u201eJanem Karskim\u201d!
\nW swojej ksi\u0105\u017cce pokazuje pan cz\u0142owieka samotnego, kt\u00f3ry odpowiada Roosveltowi: \u201eJestem nikim\u201d. To klucz, jaki pan znalaz\u0142 do rozumienia Karskiego?<\/strong>
\nTak, nazwa\u0142em go ironicznie Nikim, jak Ulisses, w Odysei poniewa\u017c jest tym, kt\u00f3rego si\u0119 nie s\u0142yszy. Dla mnie, Karski jest nosicielem prawdy w \u015bwiecie, kt\u00f3ry nie chce prawdy. Dla \u015bwiata wi\u0119c jest nikim.
\nJan Karski jak J\u00f3zef K. z \u201eProcesu\u201d Kafki?<\/strong>
\nTak, nosz\u0105 nawet te same inicja\u0142y. Jan Karski niesie wiadomo\u015b\u0107, jak wiele postaci u Kafki. Wiele razy wraca\u0142em do \u201eDziennika\u201d Kafki, kiedy pisa\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119. Kafka stawia pytania o z\u0142o, kt\u00f3re s\u0105 fundamentalne.
\nR\u00f3wnie\u017c jak Robinson, warszawski Pianista z autobiografii Szpilmana?<\/strong>
\nW\u0142a\u015bnie tak, bardzo lubi\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 Szpilmana, r\u00f3wnie\u017c film Pola\u0144skiego. Samotno\u015b\u0107 pianisty przypomina samotno\u015b\u0107 Karskiego.
\nJedna z kole\u017canek z Gazety, wiedz\u0105c, \u017ce b\u0119d\u0119 z panem rozmawia\u0142, powiedzia\u0142a, \u017ce z tego, co czyta\u0142a o Karskim, by\u0142 osob\u0105 zimn\u0105, wynios\u0142\u0105 i wszystko podporz\u0105dkowywa\u0142 swoim zadaniom i celom politycznym. Czy by\u0142a to psychiczna zbroja, pozwalaj\u0105ca mu dzia\u0142a\u0107, czy by\u0142o to raczej psychologiczne pomieszanie empatii z oboj\u0119tno\u015bci\u0105?<\/strong>
\nJan Karski by\u0142 kim\u015b, kto zosta\u0142 uwi\u0119ziony przez Sowiet\u00f3w, by\u0142 torturowany przez Gestapo, kto przekroczy\u0142 dziesi\u0105tki granic: by\u0142 osob\u0105, kt\u00f3rej \u015bmier\u0107 si\u0119 nie ima. Ni\u00f3s\u0142 wiadomo\u015bci najwa\u017cniejsze dla \u015bwiata. My\u015bl\u0119, \u017ce w efekcie wszystko podporz\u0105dkowa\u0142 swojej misji, poniewa\u017c nie m\u00f3g\u0142 inaczej. Po\u015bwi\u0119ca\u0142 si\u0119, a by\u0107 mo\u017ce po\u015bwi\u0119cenie zawiera w sobie form\u0119 radykalnej determinacji i oboj\u0119tno\u015bci. Ale ta oboj\u0119tno\u015b\u0107 jest na s\u0142u\u017cbie ogromnej hojno\u015bci. Empatia Jana Karskiego dla \u017byd\u00f3w Europy by\u0142a nadzwyczajna, przez ca\u0142e \u017cycie nosi\u0142 \u017ca\u0142ob\u0119. Nie my\u015bl\u0119, \u017ce by\u0142 niewra\u017cliwy. To cz\u0142owiek, kt\u00f3ry cierpia\u0142, pr\u00f3bowa\u0142 pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwo po nazistowskich torturach, przed kolejnym przes\u0142uchaniem. My\u015bl\u0119, \u017ce by\u0142 wierny dw\u00f3m ludziom z warszawskiego getta, kt\u00f3rzy go obarczyli przekazem dla Aliant\u00f3w. Nigdy nie porzuci\u0142 swojej misji.
\nJest pan synem \u017co\u0142nierza, sko\u0144czy\u0142 pan szko\u0142\u0119 \u015bredni\u0105 prowadzon\u0105 przez si\u0142y zbrojne, s\u0142ynn\u0105 Prytan\u00e9e National Militaire, w La Fleche na po\u0142udniu Francji. Czy ta wojskowa edukacja pomog\u0142a panu lepiej zrozumie\u0107 Karskiego i jego los?<\/strong>
\nTo prawda. Na pewno pomog\u0142a mi pokocha\u0107 odwag\u0119 Karskiego. Podziwiam wytrzyma\u0142o\u015b\u0107, kocham to, co cierpliwe, pok\u0105tne, tajne. \u017bycie Jana Karskiego, podobnie jak jego ucieczki (z obozu sowieckiego, potem z Gestapo) g\u0142\u0119boko mnie poruszy\u0142y. Moja ksi\u0105\u017cka jest prawdopodobnie ho\u0142dem, cho\u0107 niebezpo\u015brednim, z\u0142o\u017conym mojemu ojcu, kt\u00f3ry by\u0142 \u017co\u0142nierzem i kt\u00f3ry, jak Karski pracowa\u0142 w wywiadzie: prze\u017cy\u0142 sw\u00f3j los wiedz\u0105c o sprawach, kt\u00f3rych nie m\u00f3g\u0142 wyjawi\u0107. Moja ksi\u0105\u017cka, w pewnym sensie, jest ho\u0142dem dla wszystkich, kt\u00f3rzy jak Karski byli zobowi\u0105zani do \u017cycia z tajemnic\u0105.<\/p>\n<\/a>
\nTa ksi\u0105\u017cka by\u0142a w g\u0142owie, by\u0142a we mnie. Pisa\u0142am j\u0105 w\u0142a\u015bciwie bez zastanowienia. S\u0142uchaj, \u017cyj\u0119 w cieniu Zag\u0142ady. My\u015bl\u0119, \u017ce wielu ludzi \u017cyje tak samo. Ma podw\u00f3jne \u017cycie. Wszystko mi przypomina tamto. Jest t\u0142ok w autobusie, kto\u015b mnie popchnie, a ja my\u015bl\u0119, ciekawe, co on by zrobi\u0142 w wagonie.
\nKiedy si\u0119 poznali\u015bmy, powiedzia\u0142a\u015b, \u017ce mieszkasz w j\u0119zyku swojego dzieci\u0144stwa. Teraz piszesz o emigrowaniu z j\u0119zyka. Co\u015b si\u0119 zmieni\u0142o? <\/strong>
\nMia\u0142am czterna\u015bcie lat, kiedy wyjecha\u0142am z Polski. No, to chyba wyemigrowa\u0142am. Musz\u0119 ju\u017c dzisiaj patrze\u0107 z innej perspektywy.
\nAle przyje\u017cd\u017casz do Polski szuka\u0107 szeleszcz\u0105cych s\u0142\u00f3w. <\/strong>
\nBo bardzo polski lubi\u0119. Uwa\u017cam, \u017ce to \u0142adny j\u0119zyk, chocia\u017c wszyscy m\u00f3wi\u0105, \u017ce jest okropny. W Izraelu s\u0105 nawet \u017carty ze s\u0142owem \u201eprze\u015bcierad\u0142o\u201d, bo przecie\u017c to jest niemo\u017cliwe do wym\u00f3wienia dla tych, kt\u00f3rzy j\u0119zyka nie znaj\u0105. \u0141api\u0105 si\u0119 za g\u0142ow\u0119, jak s\u0142ysz\u0105 \u201eprze\u015bcierad\u0142o\u201d.\u00a0 Lubi\u0119 polski, bo urodzi\u0142am si\u0119 w tym j\u0119zyku. \u0141\u0105czy mnie z moim dzieci\u0144stwem, z rodzicami. Poza tym lubi\u0119 spos\u00f3b, w jaki mo\u017cna tworzy\u0107 s\u0142owa. Dodajesz \u201enie\u201d i ju\u017c jeste\u015b \u201enienasycony\u201d.
\nJeste\u015b nienasycona?<\/strong>
\nOdpowiem inaczej: Wstaj\u0119 rano i jestem ucieszona, \u017ce dostaj\u0119 bezp\u0142atnie s\u0142o\u0144ce, morze, u\u015bmiech. Bardzo du\u017co cz\u0142owiek dostaje nie p\u0142ac\u0105c.\u00a0 Kwiaty kwitn\u0105. Nagle z nieba woda si\u0119 leje. To nie jest co\u015b nadzwyczajnego? \u017bycie jest przecie\u017c \u0142adne. Przecie\u017c mog\u0142am zgin\u0105\u0107 i by nic nie by\u0142o. Mog\u0142am zgin\u0105\u0107 jak p\u00f3\u0142tora miliona dzieci. M\u00f3j ojciec nie wiedzia\u0142, dok\u0105d mnie pcha…<\/p>\n<\/a>
\nOjciec t\u0142umaczy\u0142 ci, co si\u0119 b\u0119dzie dzia\u0142o dalej?<\/strong>
\nDzisiaj tak trudno to wyt\u0142umaczy\u0107. To nie by\u0142y jakie\u015b postanowienia, plany, om\u00f3wienia przy kawie. To wszystko dzia\u0142o si\u0119 w panice, w histerii. Co b\u0119dzie dalej, gdzie p\u00f3j\u015b\u0107?\u2026 Tego w og\u00f3le nie mo\u017cna opowiedzie\u0107.
\nJak zapami\u0119ta\u0142a\u015b to rozstanie z ojcem?<\/strong>
\nCo za pytanie?! Pami\u0119tam jak dzi\u015b. Jak mo\u017cna nie pami\u0119ta\u0107 rozstania?
\nCo sobie powiedzieli\u015bcie?<\/strong>
\nNie powiedzieli\u015bmy sobie nawet \u201eShalom\u201d, wszystko odbywa\u0142o si\u0119 w takim tempie. My\u015bmy ju\u017c przedtem zrobili co\u015b innego\u2026 Ale po co ja mam o tym m\u00f3wi\u0107? M\u00f3wmy o wierszach.
\nTrzeba o tym m\u00f3wi\u0107, \u017ceby zrozumie\u0107.<\/strong>
\nNawet nie wiem, sk\u0105d zacz\u0105\u0107. Ale dobrze. Wi\u0119c jest du\u017ce getto, a my dostajemy od Niemc\u00f3w mieszkanie na tzw. Meksyku. M\u00f3wi\u0142o si\u0119 na przyk\u0142ad: \u201eOn sobie przyprowadzi\u0142 dziewczyn\u0119, co mieszka na Meksyku\u201d. To by\u0142y te najgorsze ulice. W tych mieszkaniach cz\u0119sto nie by\u0142o kanalizacji. Ale to naprawd\u0119 nie jest to, o czym bym chcia\u0142a. To takie \u015bwiadectwo, kt\u00f3re si\u0119 daje w Yad Vashem. Ani nie chc\u0119, ani nie mog\u0119. Mog\u0119 napisa\u0107, ale nie mog\u0119 m\u00f3wi\u0107.
\nPiszesz o tym w ka\u017cdym wierszu. Sama m\u00f3wisz, \u017ce zawsze co\u015b ci przypomina przesz\u0142o\u015b\u0107.<\/strong>
\nTo mam opowiada\u0107 dok\u0142adnie? Nie mog\u0119 o tej akcji m\u00f3wi\u0107, bo dostan\u0119 ataku serca. Po co mi to? Do diab\u0142a te wiersze.\u00a0 Dobrze, moje pierwsze wiersze by\u0142y bardziej relacj\u0105 ni\u017c metafor\u0105. Widocznie musia\u0142y takie by\u0107. Cho\u0107 w \u201eOsmalonych\u201d by\u0142am w ka\u017cdym opowiadaniu, to si\u0119 chowa\u0142am. Jest mi \u0142atwiej pisa\u0107 ni\u017c m\u00f3wi\u0107. Mam osiemdziesi\u0105t lat. Zaraz mnie nie b\u0119dzie. Musz\u0119 szybko pisa\u0107, o czym my\u015bl\u0119.
\nZastanawia\u0142em si\u0119, czytaj\u0105c twoje wiersze, jak bardzo \u017cyjesz w Cz\u0119stochowie?<\/strong>
\nW og\u00f3le tam nie \u017cyj\u0119. Cz\u0119stochowa to dzieci\u0144stwo. Mieszka\u0142am tam do jedenastego roku \u017cycia. Ale Cz\u0119stochowa nigdy nie by\u0142a \u0142askawa dla \u017byd\u00f3w. Dla mnie by\u0142a \u0142askawa, bo tam by\u0142a moja rodzina, byli moi rodzice, przyjaciele. Du\u017co pami\u0119tam z tamtego czasu. Nawet nazwiska. Pami\u0119tam na przyk\u0142ad, \u017ce Praszkiewicz mia\u0142 sk\u0142ad apteczny. Dzisiaj nie ma sk\u0142ad\u00f3w aptecznych. Pami\u0119tam, gdzie mieszkali\u015bmy. Pami\u0119tam wszystkie piosenki, kt\u00f3re mi \u015bpiewa\u0142a Wikcia, taka moja niania. Pami\u0119tam piosenki, do kt\u00f3rych ta\u0144czyli moi rodzice, smutne piosenki o mi\u0142o\u015bci. Mi\u0142o\u015b\u0107 w przedwojennych piosenkach zawsze by\u0142a smutna, t\u0119skna i taka, co wszystko wybaczy.
\nCo \u015bpiewa\u0142a ci niania?<\/strong>
\nChwalcie \u0142\u0105ki umajone, g\u00f3ry doliny zielone, chwalcie cieniste gaiki, \u017ar\u00f3d\u0142a i kr\u0119te strumyki. <\/em>Przecie\u017c to bardzo \u0142adne.
\nReligijne.<\/strong>
\nPewnie. By\u0142a chrze\u015bcijank\u0105, to uczy\u0142a mnie katolickich piosenek. A mama \u015bpiewa\u0142a mi\u00a0 ko\u0142ysanki, kt\u00f3re potem \u015bpiewa\u0142am swoim dzieciom.\u00a0 By\u0142 sobie kr\u00f3l, by\u0142 sobie pa\u017a i by\u0142a te\u017c kr\u00f3lewna…<\/em> Znasz na pewno. Ze swoimi dzie\u0107mi nie rozmawia\u0142am po polsku, ale \u015bpiewa\u0142am im po polsku, wi\u0119c wiedzia\u0142y, \u017ce sk\u0105d\u015b przyjecha\u0142am. \u017be nie jestem st\u0105d, jak m\u00f3j m\u0105\u017c.
\nDlaczego nie rozmawia\u0142a\u015b z dzie\u0107mi po polsku?<\/strong>
\nA jak mog\u0142am rozmawia\u0107? To nie by\u0142a \u017cadna duma. Przecie\u017c w autobusach wisia\u0142y plakaty: \u201eHebrajczyku m\u00f3w po hebrajsku\u201d. Kiedy z kim\u015b m\u00f3wi\u0142o si\u0119 w innym j\u0119zyku, ludzie zwracali uwag\u0119. To by\u0142 terror. Pytano: \u201eJakim j\u0119zykiem wy m\u00f3wicie? Kto m\u00f3wi po niemiecku? Kto m\u00f3wi po polsku?\u201d. Wstydem by\u0142o m\u00f3wi\u0107 po polsku czy w jidysz. To si\u0119 zmieni\u0142o. Teraz mo\u017cna ju\u017c rozmawia\u0107 w ka\u017cdym j\u0119zyku. Tak jest z Rosjanami. Ze sob\u0105 rozmawiaj\u0105 po rosyjsku, ale je\u017celi chc\u0105 co\u015b oficjalnie za\u0142atwi\u0107, to musz\u0105 m\u00f3wi\u0107 po hebrajsku, bo to j\u0119zyk urz\u0119dowy.
\nJak wygl\u0105da\u0142 tw\u00f3j dom w Cz\u0119stochowie? <\/strong>
\nM\u00f3j pok\u00f3j by\u0142 r\u00f3\u017cowy, by\u0142y w nim r\u00f3\u017cowe mebelki. By\u0142 salon, jadalnia z okr\u0105g\u0142ym sto\u0142em. Pami\u0119tam du\u017cy \u017cyrandol. Nasze mieszkanie by\u0142o wynaj\u0119te. To by\u0142a Aleja Wolno\u015bci 11. A przed sam\u0105 wojn\u0105 my\u015bmy zmienili to mieszkanie. Pami\u0119tam, \u017ce elegancko si\u0119 dzwoni\u0142o na Wikci\u0119 i przychodzi\u0142a, \u017ceby poda\u0107 do sto\u0142u. By\u0142a w\u0142a\u015bciwie moj\u0105 przyjaci\u00f3\u0142k\u0105. Ca\u0142y czas by\u0142y\u015bmy razem. Tylko na spacery chodzi\u0142am z mam\u0105, kt\u00f3ra by\u0142a eleganck\u0105 dam\u0105. Bardzo mi by\u0142o dobrze. Wszyscy mnie rozpieszczali. By\u0142am tak\u0105 \u201eod\u015bwi\u0119tn\u0105\u201d \u017cydowsk\u0105 dziewczynk\u0105, kt\u00f3rej babcia co pi\u0105tek zapala\u0142a \u015bwiece szabatowe, przykrywaj\u0105c g\u0142ow\u0119 chustk\u0105 i p\u0142acz\u0105c nad swoim wdowim losem.
\nWikcia zabiera\u0142a ci\u0119 do ko\u015bcio\u0142a?<\/strong>
\nPewnie. Zabiera\u0142a mnie na Jasn\u0105 G\u00f3r\u0119. To mi pomog\u0142o, bo przecie\u017c p\u00f3\u017aniej, przez trzy lata by\u0142am na aryjskich papierach, chodzi\u0142am do ko\u015bcio\u0142a. A te piosenki naprawd\u0119 by\u0142y \u0142adne. No na przyk\u0142ad: Kiedy ranne wstaj\u0105 zorze Tobie ziemia Tobie morze, Tobie \u015bpiewa \u017cywio\u0142 wszelki, b\u0105d\u017a pochwalon Bo\u017ce wielki<\/em>. To jest przecie\u017c pi\u0119kna pie\u015b\u0144. A mo\u017ce tak je lubi\u0119, bo tak bardzo kocham ten j\u0119zyk. Dziwne, bo ludzie nie s\u0105 a\u017c tak zakochani w j\u0119zyku. Jedynie j\u0119zyk \u0142\u0105czy mnie z tamtym \u017cyciem. W domu m\u00f3wi\u0142o si\u0119 po polsku, nie po \u017cydowsku. Nawet babcia m\u00f3wi\u0142a do mnie po polsku, chocia\u017c zna\u0142a \u017cydowski. Rozumia\u0142am jidysz, ale kiedy znalaz\u0142am si\u0119 po aryjskiej stronie, przekona\u0142am si\u0119, \u017ce nie mog\u0119 nic rozumie\u0107. Bo kto rozumia\u0142 po \u017cydowsku, by\u0142 \u017bydem. Musia\u0142am uwa\u017ca\u0107. Z Alei Wolno\u015bci przeprowadzili\u015bmy si\u0119 do nowego mieszkania, na Pi\u0142sudskiego 35, ale w tym mieszkaniu byli\u015bmy bardzo kr\u00f3tko. Mia\u0142am ju\u017c prawie osiem lat. Gestapo wzi\u0119\u0142o nasze mieszkanie, to by\u0142 nowy dom. Przenie\u015bli\u015bmy si\u0119 do siostry tatusia, byli\u015bmy tam z babci\u0105, by\u0142y dzieci, inni z rodziny. Mieszkali\u015bmy tam we dwadzie\u015bcia os\u00f3b. Bardzo trudno mi o tym m\u00f3wi\u0107.<\/p>\n
\nPozostawi\u0142a na \u015bwiecie szar\u0105 smug\u0119 dymu,
\nPlik po\u017c\u00f3\u0142k\u0142ych list\u00f3w \u017cydowskiej
\ndziewczyny, u progu szcz\u0119\u015bcia i nieszcz\u0119\u015bcia,
\ni moje stare \u017cylaste d\u0142onie muskaj\u0105ce
\no szarej godzinie g\u0142owy jej sze\u015bciu
\nizraelskich prawnuk\u00f3w<\/em> \u2013 wiersz \u201eSoir de Paris\u201d z tomu \u201eNie zd\u0105\u017cy\u0142am\u201d)<\/p>\n<\/a>
\nO tym mog\u0119 m\u00f3wi\u0107, bo to by\u0142o fajne. Kiedy wojna si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, wszyscy wr\u00f3cili do Cz\u0119stochowy. Wr\u00f3ci\u0142a te\u017c moja rodzina – ukochana siostra mojego ojca, kt\u00f3ra nie mia\u0142a dzieci i brat mojej mamy. Chcieli mnie zaadoptowa\u0107. Mia\u0142am czterna\u015bcie lat, ale my\u015bl\u0119, \u017ce od tego czasu nie zm\u0105drza\u0142am.
\nMasz w sobie dziecko?<\/strong>
\nJestem bardzo dziecinna. Obra\u017cam si\u0119 jak dziewczynka. Wiesz, w Cz\u0119stochowie chodzi\u0142am d\u0142ugi czas na stacj\u0119 kolejow\u0105 i czeka\u0142am na moich rodzic\u00f3w. Ale nie wr\u00f3cili. Bo zabrali ich do Treblinki i zadusili tam. Kiedy\u015b nie mog\u0142am powiedzie\u0107 takiego zdania. Wi\u0119c w tej Cz\u0119stochowie zaraz posz\u0142am do gimnazjum, a nigdy nie by\u0142am w szkole. Zacz\u0119\u0142am si\u0119 uczy\u0107. Nudzi\u0142am si\u0119 jak mops. My\u015bla\u0142am: wi\u0119c to chcia\u0142am robi\u0107? Chodzi\u0107 do szko\u0142y? W dodatku
\nnie by\u0142am towarzyska. Przez ca\u0142e lata na aryjskich papierach by\u0142am sama. I by\u0142am jedynaczk\u0105. By\u0142y\u015bmy w szkole trzy niechrze\u015bcijanki. By\u0142a Natasza, prawos\u0142awna, by\u0142a Dorcia Flamen. Kiedy\u015b w szkole sz\u0142y za mn\u0105 dziewczynki i powiedzia\u0142y: \u201eDlaczego te \u017byd\u00f3wy maj\u0105 takie grube nogi?\u201d. Wr\u00f3ci\u0142am do domu i popatrzy\u0142am na nogi. Nie by\u0142am mo\u017ce Betty Grable, o kt\u00f3rej m\u00f3wili, \u017ce to dziewczyna z nogami za milion dolar\u00f3w, ale moje nogi nie by\u0142y grube. M\u00f3wi\u0142y o moich nogach, ale ja s\u0142ysza\u0142am: \u201eTyle was jeszcze zosta\u0142o, jeszcze tu jeste\u015bcie?\u201d. Potem posz\u0142am na jakie\u015b spotkanie dla m\u0142odzie\u017cy z Antkiem, czyli Icchakiem Cukiermanem, \u0142\u0105cznikiem \u017bOB-u i AK. Pyta\u0142: \u201eCo wy jeszcze tu robicie, nie zrozumieli\u015bcie, \u017ce to nie jest to?\u201d. Dla ludzi doros\u0142ych wojna by\u0142a przerw\u0105 w normalnym \u017cyciu, bardzo trudn\u0105, ale po tej przerwie wraca\u0142o si\u0119 do \u017cycia. Dla dziecka, kt\u00f3re mia\u0142o osiem lat, kiedy zacz\u0119\u0142a si\u0119 wojna i czterna\u015bcie, kiedy si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, kt\u00f3re straci\u0142o rodzic\u00f3w, powr\u00f3t do \u017cycia by\u0142 omal niemo\u017cliwy. My\u015bli tylko o uciecze.
\nBy\u0142a w tobie od razu my\u015bl o wyje\u017adzie do Palestyny? <\/strong>
\nW szkole by\u0142a religia. Zosta\u0142am na pierwszej lekcji, chocia\u017c ksi\u0105dz m\u00f3wi\u0142, \u017ce kto nie jest chrze\u015bcijaninem, mo\u017ce wyj\u015b\u0107. Po tym, co robili Niemcy nie by\u0142am jeszcze taka pewna, czy mo\u017cna wyj\u015b\u0107. Ksi\u0105dz zapyta\u0142, jak prze\u017cy\u0142am. Odpowiedzia\u0142am, \u017ce na aryjskich papierach. Wtedy zapyta\u0142, czy znam modlitwy. Zna\u0142am na pami\u0119\u0107 p\u00f3\u0142 katechizmu, przecie\u017c ze strachu si\u0119 nauczy\u0142am. Zosta\u0142am wezwana do dyrektorki. Ba\u0142am si\u0119 do niej p\u00f3j\u015b\u0107, bo nie wiedzia\u0142am, o co chodzi. Zapyta\u0142a: \u201eCzy nie uwa\u017casz, \u017ce powinna\u015b zosta\u0107 katoliczk\u0105? B\u0119dzie ci l\u017cej. Wygl\u0105dasz jak Polka, masz jasne warkocze, ksi\u0105dz m\u00f3wi, \u017ce znasz modlitwy\u201d. Nie wiem, sk\u0105d wzi\u0119\u0142am tak\u0105 hucp\u0119, a dyrektorka by\u0142a w mie\u015bcie wa\u017cn\u0105, mityczn\u0105 postaci\u0105 i powiedzia\u0142am: \u201eNie, prosz\u0119 pani, m\u00f3j ojciec i moja matka zgin\u0119li tylko za to, \u017ce byli \u017bydami i to mnie zobowi\u0105zuje\u201d. Odpowiedzia\u0142a:\u00a0 \u201eTo id\u017a ju\u017c, id\u017a do domu\u201d. I ja naprawd\u0119 zacz\u0119\u0142am my\u015ble\u0107 o Palestynie.<\/p>\n